7 sai lầm khiến bổ sung sắt không đạt hiệu quả
Bổ sung sắt là biện pháp quan trọng trong phòng ngừa và điều trị thiếu máu thiếu sắt – tình trạng thường gặp ở phụ nữ, trẻ em và người cao tuổi. Tuy nhiên, nhiều người uống sắt đều đặn nhưng hiệu quả thấp do những sai lầm phổ biến trong cách sử dụng.
Sắt là vi chất thiết yếu tham gia cấu tạo hemoglobin, thành phần giúp vận chuyển oxy từ phổi đến các mô trong cơ thể. Bổ sung sắt giúp phòng và điều trị thiếu máu do thiếu sắt, cải thiện tình trạng mệt mỏi, chóng mặt, da xanh xao, mệt mỏi... Ngoài ra, sắt còn đóng vai trò quan trọng trong hoạt động miễn dịch, chức năng nhận thức và quá trình chuyển hóa năng lượng. Việc bổ sung sắt đúng chỉ định, đúng liều giúp duy trì sức khỏe toàn diện, đặc biệt cần thiết với phụ nữ mang thai, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và người có nguy cơ thiếu sắt.
Dưới đây là một số sai lầm cần tránh:
1. Uống sắt cùng canxi hoặc sữa
Một trong những sai lầm thường gặp nhất là uống viên sắt cùng sữa, viên canxi hoặc các thuốc kháng axit chứa canxi. Sắt và canxi sử dụng chung cơ chế vận chuyển tại ruột non. Khi có mặt đồng thời, canxi sẽ "cạnh tranh" với sắt, làm giảm đáng kể lượng sắt được hấp thu vào máu.
Nhiều nghiên cứu cho thấy, chỉ cần 300-600 mg canxi dùng cùng thời điểm có thể làm giảm hấp thu sắt từ 30–50%. Điều này đặc biệt bất lợi với người đang điều trị thiếu máu thiếu sắt. Nếu cần bổ sung cả hai vi chất này, nên uống sắt và canxi cách nhau ít nhất 2 giờ. Thời điểm phù hợp để uống sắt là lúc dạ dày trống hoặc trước bữa ăn khoảng 1 giờ.
Không nên uống viên sắt cùng sữa, viên canxi hoặc các thuốc kháng axit chứa canxi.
2. Kết hợp sắt với trà, cà phê
Trà và cà phê chứa nhiều polyphenol và tannin – các hợp chất có khả năng liên kết với sắt không heme (dạng sắt phổ biến trong viên uống), tạo thành phức hợp không tan. Khi đó, sắt không thể được hấp thu qua niêm mạc ruột.
Các nghiên cứu dinh dưỡng ghi nhận, uống sắt cùng trà hoặc cà phê có thể làm giảm hấp thu sắt tới 60–80%. Thói quen uống cà phê buổi sáng rồi uống sắt ngay sau đó khiến nhiều người "uống sắt mà như không". Các chuyên gia khuyến cáo nên tránh trà, cà phê ít nhất 1–2 giờ trước và sau khi dùng sắt để đảm bảo hiệu quả điều trị.
3. Uống sắt cùng thực phẩm hoặc chế phẩm giàu chất xơ
Chất xơ, đặc biệt là chất xơ không hòa tan trong yến mạch, ngũ cốc nguyên hạt, rau sống hoặc các sản phẩm bổ sung chất xơ, có thể gắn kết với sắt trong lòng ruột. Quá trình này khiến sắt bị đào thải nhanh theo phân trước khi kịp hấp thu.
Ở người đang điều trị thiếu máu thiếu sắt, việc uống sắt ngay sau bữa ăn quá giàu chất xơ hoặc dùng kèm các chế phẩm hỗ trợ tiêu hóa có thể làm giảm hiệu quả bổ sung. Do đó, sắt nên được uống cách xa các bữa ăn nhiều chất xơ, đặc biệt trong giai đoạn cần phục hồi nhanh lượng sắt thiếu hụt.
4. Bổ sung sắt mà không kết hợp với vitamin C
Vitamin C đóng vai trò quan trọng trong việc tăng hấp thu sắt bằng cách chuyển sắt từ dạng ferric (Fe³⁺) khó hấp thu sang dạng ferrous (Fe²⁺) dễ hấp thu hơn. Đồng thời, vitamin C còn giúp hạn chế sự ức chế hấp thu sắt do các hợp chất trong thực phẩm.
Nhiều người chỉ uống sắt với nước lọc mà không bổ sung vitamin C, khiến hiệu quả cải thiện thiếu máu kém hơn mong đợi. Uống sắt cùng nước cam, nước chanh loãng hoặc viên vitamin C liều phù hợp có thể giúp tăng hấp thu sắt lên rõ rệt, đặc biệt ở người có chế độ ăn nghèo sắt.
Bổ sung sắt đúng cách không chỉ giúp cải thiện thiếu máu mà còn góp phần nâng cao sức khỏe tim mạch, miễn dịch và mức năng lượng hàng ngày, từ đó cải thiện chất lượng cuộc sống.
5. Uống sắt sai thời điểm trong ngày
Sắt được hấp thu tốt nhất khi dạ dày trống. Tuy nhiên, do sắt dễ gây buồn nôn, cồn cào dạ dày hoặc táo bón, nhiều người chọn uống ngay sau bữa ăn nhiều dầu mỡ. Điều này vô tình làm giảm khả năng hấp thu sắt do thức ăn, đặc biệt là chất béo và phytate, cản trở quá trình hấp thu.
Giải pháp tốt nhất là uống sắt trước bữa ăn khoảng 1 giờ hoặc sau ăn ít nhất 2 giờ. Với người có dạ dày nhạy cảm, có thể uống sắt sau bữa ăn nhẹ và kết hợp vitamin C để giảm kích ứng mà vẫn đảm bảo hiệu quả.
6. Dùng liều quá thấp hoặc quá cao
Uống sắt với liều quá thấp sẽ không đủ bù đắp lượng sắt thiếu hụt, khiến tình trạng thiếu máu kéo dài. Ngược lại, dùng liều cao kéo dài không có chỉ định y tế có thể gây buồn nôn, táo bón, đau bụng và trong trường hợp hiếm gặp là nguy cơ tích tụ sắt tại gan, tim.
Việc bổ sung sắt cần dựa trên kết quả xét nghiệm huyết học và tư vấn của nhân viên y tế. Không nên tự ý tăng liều với suy nghĩ "uống nhiều cho nhanh khỏi", vì điều này không giúp hấp thu tốt hơn mà còn làm tăng tác dụng phụ.
7. Không kiên trì đủ thời gian điều trị
Tuân thủ chỉ định và hướng dẫn dùng thuốc của bác sĩ khi bổ sung sắt.
Điều trị thiếu máu thiếu sắt không chỉ nhằm cải thiện hemoglobin mà còn cần phục hồi kho dự trữ sắt trong cơ thể. Thông thường, thời gian bổ sung sắt kéo dài ít nhất 8–12 tuần, thậm chí lâu hơn tùy mức độ thiếu hụt.
Nhiều người ngừng uống sắt sớm khi thấy bớt mệt, da hồng hào hơn, dẫn đến thiếu máu tái phát sau đó. Ngay cả khi triệu chứng đã cải thiện, người bệnh vẫn nên tiếp tục bổ sung sắt theo chỉ định để đảm bảo dự trữ sắt được phục hồi đầy đủ.
Lưu ý khi bổ sung sắt
Nếu việc bổ sung sắt không hiệu quả, người bệnh có thể vẫn mệt mỏi, chóng mặt, da xanh, dễ hồi hộp, khó thở khi gắng sức. Một số trường hợp gặp tác dụng phụ như đau bụng, táo bón hoặc phân đen kéo dài nhưng chỉ số thiếu máu không cải thiện. Khi đó, cần xét nghiệm lại và tham khảo ý kiến bác sĩ để điều chỉnh liều, dạng sắt hoặc cách dùng.
Để đảm bảo việc bổ sung sắt hiệu quả, an toàn, cần lưu ý:
- Uống sắt lúc bụng đói hoặc đúng thời điểm khuyến cáo.
- Kết hợp vitamin C để tăng hấp thu.
- Tránh dùng chung với sữa, canxi, trà, cà phê.
- Không tự ý tăng hoặc giảm liều.
- Duy trì đủ thời gian điều trị theo hướng dẫn của bác sĩ.
