AI định hình lại thị trường lao động: Cơ hội mới đi kèm thách thức

Những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng ảnh hưởng mạnh đến thị trường lao động toàn cầu. Với khả năng xử lý dữ liệu và tạo nội dung ngày càng tinh vi, AI đang thay thế con người ở nhiều công việc có giá trị gia tăng thấp, khiến nhiều tập đoàn công nghệ cắt giảm nhân sự ở các bộ phận hành chính, chăm sóc khách hàng và truyền thông.

Tuy vậy, AI cũng mở ra nhiều cơ hội mới. PwC dự báo đến năm 2030, các ngành liên quan đến AI có thể đóng góp thêm khoảng 15.700 tỷ USD cho kinh tế toàn cầu, kéo theo nhu cầu lớn về nhân lực công nghệ. Đồng thời, AI giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất khi tự động hóa các công việc lặp lại, tạo điều kiện để nhân viên tập trung vào các nhiệm vụ mang tính chiến lược hơn.

Với khả năng xử lý dữ liệu và tạo nội dung ngày càng tinh vi, AI đang thay thế con người ở nhiều công việc có giá trị gia tăng thấp (Ảnh minh họa)

Tuy nhiên, việc ứng dụng AI cũng đặt ra nhiều thách thức. Goldman Sachs ước tính khoảng 300 triệu việc làm toàn cầu có thể bị ảnh hưởng, đặc biệt trong lĩnh vực dịch vụ và văn phòng, làm gia tăng nguy cơ bất bình đẳng giữa lao động có kỹ năng cao và lao động phổ thông. Bên cạnh đó, sự phụ thuộc vào AI cũng dấy lên lo ngại về suy giảm tính sáng tạo, cùng các vấn đề liên quan đến thiên kiến thuật toán, đạo đức và quyền riêng tư dữ liệu. Vì vậy, việc giúp người lao động thích ứng và tồn tại trong kỷ nguyên AI trở thành vấn đề cần được quan tâm.

Thị trường lao động biến động mạnh trước làn sóng AI

Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.0 tăng tốc mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành một trong những yếu tố tác động sâu rộng đến thị trường lao động thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng.

TS. Nguyễn Minh Phong, nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu kinh tế, Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội cho rằng, sự phát triển nhanh của AI không chỉ làm thay đổi cơ cấu kinh tế mà còn tác động trực tiếp đến cơ cấu lao động và yêu cầu về nguồn nhân lực.

Theo ông Phong, nhiều công việc lặp lại, từ lao động giản đơn đến một số vị trí quản trị, hành chính hay xử lý dữ liệu, thậm chí cả lập trình, đều có nguy cơ bị thay thế khi AI ngày càng hoàn thiện và kết hợp với các hệ thống tự động, robot.

“Bên cạnh tác động đến việc làm, AI cũng có thể làm thay đổi cách thức trả công lao động. Khi doanh nghiệp sử dụng AI hoặc robot để thay thế một phần nhân lực, chi phí lao động có xu hướng giảm nhanh, từ đó ảnh hưởng đến khả năng thương lượng tiền lương và quyền lợi của người lao động”, ông Phong cho hay.

Trước câu hỏi liệu AI có làm gia tăng thất nghiệp hoặc bất bình đẳng trong thị trường lao động, ông Nguyễn Minh Phong cho rằng, nguy cơ này là có thật. Nhiều đánh giá quốc tế cho thấy, khoảng 20-30% công việc hiện nay có thể biến mất trong tương lai gần, dù đồng thời cũng sẽ xuất hiện những ngành nghề mới.

Theo ông Phong, để thích ứng với sự thay đổi này, người lao động cần chủ động nâng cao kỹ năng, sẵn sàng học tập lại, chuyển đổi nghề nghiệp và cập nhật công nghệ. Bên cạnh đó, họ cũng cần quan tâm đến các cơ chế an sinh như bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp trước những rủi ro mới của thị trường lao động.

Ở góc độ chính sách, ông chia sẻ, AI vừa có thể làm mất việc làm, vừa mở ra cơ hội nâng cao năng suất và chất lượng cuộc sống. Vì vậy, các chính sách công cần được xây dựng dựa trên việc đánh giá đầy đủ cả hai mặt tác động của công nghệ này.

Một trong những ưu tiên quan trọng là tạo điều kiện để người lao động chuyển đổi nghề nghiệp thuận lợi hơn thông qua các chương trình đào tạo lại và nâng cao kỹ năng. Đồng thời, cần phát triển các chính sách hỗ trợ để người lao động có thể tái hòa nhập thị trường lao động khi công việc cũ bị thay thế.

“Bên cạnh đó, hệ thống pháp luật và chính sách lao động cũng cần được cập nhật để bảo vệ quyền lợi của người lao động trong những tình huống mới phát sinh, như tranh chấp hợp đồng hay các vấn đề liên quan đến điều kiện làm việc trong môi trường công nghệ. Mục tiêu là vừa bảo vệ quyền lợi của người lao động, vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp đổi mới sáng tạo và ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao năng suất”, TS. Nguyễn Minh Phong nhấn mạnh.

Trang bị kỹ năng số để không bị bỏ lại trong kỷ nguyên AI

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng, nhiều người lao động không khỏi băn khoăn về nguy cơ bị công nghệ thay thế. Trao đổi về vấn đề này, ông Đào Việt Anh, đại diện Microsoft Việt Nam cho rằng, câu hỏi “bao giờ đến lượt mình bị thay thế” đang xuất hiện ngày càng nhiều khi AI thâm nhập sâu vào thị trường lao động.

Theo ông, một số lĩnh vực có nguy cơ chịu tác động rõ rệt hơn, đặc biệt là các ngành liên quan đến truyền thông, quản trị hệ thống, lập kế hoạch hay triển khai dự án. “Trong năm 2024 và 2025, nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các công ty công nghệ, đã tiến hành chuyển đổi mô hình hoạt động và cắt giảm nhân sự khi các công cụ AI có thể đảm nhiệm một phần công việc”, ông Việt Anh cho biết. Dù vậy, ông cũng nhận định rằng, những ngành nghề liên quan trực tiếp đến tính mạng con người vẫn có mức độ an toàn cao hơn, trong khi nhiều lĩnh vực khác đang dần chịu áp lực thay đổi từ AI.

Tuy nhiên, theo chuyên gia này, ở thời điểm hiện tại AI chủ yếu đang làm thay đổi cách con người làm việc hơn là thay thế hoàn toàn lao động. Ban đầu, không ít người tỏ ra lo ngại khi tiếp cận công nghệ mới, nhưng dần dần họ học cách thích nghi và tận dụng AI như một công cụ hỗ trợ.

“Nhiều người đã biết cách sử dụng AI để nâng cao hiệu quả công việc, thậm chí tạo ra những cơ hội kiếm tiền mới. Điều đáng chú ý là các công cụ AI ngày càng đa dạng và được người dùng đón nhận khá tích cực”.

Trong kỷ nguyên AI, ông Việt Anh cho rằng, người lao động cần trang bị những kỹ năng mới để không bị tụt lại phía sau. Trước hết là kỹ năng chọn lọc và kiểm chứng thông tin. Khi sử dụng AI, người dùng có thể tiếp cận lượng dữ liệu rất lớn, nhưng không phải thông tin nào cũng chính xác hoặc cần thiết. Vì vậy, khả năng phân tích, đánh giá và xác thực nguồn tin trở thành kỹ năng quan trọng.

Bên cạnh đó, vấn đề an toàn thông tin cũng cần được đặc biệt lưu ý. Theo ông, AI là công cụ hỗ trợ hữu ích nhưng cũng có thể trở thành “con dao hai lưỡi” nếu người dùng quá phụ thuộc hoặc thiếu kỹ năng kiểm chứng.

“Một số thông tin do AI tạo ra có thể chưa chính xác, thậm chí bị lợi dụng để dẫn dắt người dùng vào những nội dung sai lệch. Những nhóm dễ bị tác động nhất thường là người lớn tuổi hoặc những người ít tiếp xúc với công nghệ”, ông Việt Anh cảnh báo.

Đánh giá về những lĩnh vực có thể chịu ảnh hưởng mạnh từ AI trong thời gian tới, ông Việt Anh cho rằng, các ngành liên quan đến xử lý số liệu, quản trị, lập kế hoạch hay hoạch định chiến lược có thể thay đổi đáng kể khi dữ liệu và thuật toán AI ngày càng hoàn thiện. Khi hệ thống dữ liệu trở nên đầy đủ hơn, nhiều công việc phân tích và tổng hợp thông tin có thể được tự động hóa.

“Điều quan trọng là người lao động phải chủ động đi trước một bước, liên tục cập nhật kiến thức và kỹ năng mới. Nếu hiểu rõ cách vận hành của AI và biết tận dụng nó như một công cụ hỗ trợ, chúng ta sẽ không rơi vào thế bị động trước sự thay đổi của thị trường lao động”.

Ở góc độ chính sách, ông Việt Anh cho rằng, Việt Nam đang có nhiều chương trình nhằm thúc đẩy ứng dụng AI và hỗ trợ người lao động thích ứng với công nghệ mới. Các sáng kiến như phong trào “bình dân học vụ số” hay những chương trình khuyến khích khởi nghiệp công nghệ đang tạo ra môi trường thuận lợi để người trẻ cũng như lực lượng lao động tri thức tiếp cận AI.

“Việc phổ cập kỹ năng số và nâng cao nhận thức về AI sẽ giúp người lao động không chỉ kiểm soát tốt thông tin mà còn tận dụng công nghệ để phát triển nghề nghiệp và cải thiện chất lượng cuộc sống trong bối cảnh chuyển đổi số ngày càng mạnh mẽ”, ông Việt Anh nhấn mạnh.

Chung Thủy/VOV.VN