AI thay đổi thị trường lao động: Học gì để không bị bỏ lại phía sau?

Ngày 19/5, Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức Talkshow Tư vấn tuyển sinh năm 2026 với chủ đề: “Học gì để không bị thay thế trong kỷ nguyên AI?”.

Tại chương trình, các chuyên gia đưa ra lời khuyên giúp thí sinh lựa chọn ngành học phù hợp với năng lực, sở thích và khả năng thích ứng dài hạn trong bối cảnh mới hiện nay.

Xu hướng chọn ngành dưới tác động của AI và chuyển đổi số

Chia sẻ về xu hướng lựa chọn ngành học của thí sinh trước tác động của AI và chuyển đổi số, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ GD-ĐT cho biết hiện nay, thông tin về trí tuệ nhân tạo (AI), ứng dụng AI và các ngành liên quan xuất hiện rất nhiều, khiến không ít phụ huynh, học sinh cho rằng đây là sự bùng nổ của một ngành công nghệ mới. Tuy nhiên, nếu không có đầy đủ thông tin, người học rất dễ có cách hiểu chưa toàn diện về lĩnh vực này.

Ông phân tích, nói về AI, công nghệ thông tin hay các lĩnh vực liên quan đến dữ liệu số có thể nhìn ở hai khía cạnh. Thứ nhất là tham gia kiến tạo, phát triển công nghệ, tức tham gia nghiên cứu, sáng tạo, đóng góp trực tiếp vào các sản phẩm AI và công nghệ mới. Phần thứ hai thường sử dụng nhiều hơn và có ở mọi nơi, đó là ứng dụng AI vào các ngành nghề nhằm nâng cao hiệu quả công việc, năng suất lao động và chất lượng sản phẩm.

“Như vậy, sự phát triển của AI không chỉ tác động tới ngành công nghệ thông tin mà ảnh hưởng tới tất cả ngành nghề khác nhau, mức độ sử dụng phụ thuộc vào nhận thức và năng lực của mỗi cá nhân, không phải chỉ học ngành AI mới có khả năng ứng dụng công nghệ này”, ông nói.

Các khách mời tham dự Talkshow Tư vấn tuyển sinh năm 2026 với chủ đề: “Học gì để không bị thay thế trong kỷ nguyên AI?”, do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức. Ảnh: Mạnh Hưng.

Liên quan đến xu hướng tuyển sinh, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo chia sẻ, theo số liệu tổng kết tuyển sinh năm 2025, khối ngành quản lý, kinh tế vẫn chiếm tỷ lệ lớn về số lượng thí sinh đăng ký. Đây là nhóm ngành đã và đang phát triển mạnh trong khoảng 10 năm trở lại đây, song bắt đầu có xu hướng chững lại hơn khi ngành công nghiệp trí tuệ nhân tạo, ngành khoa học bán dẫn, ngành khoa học dữ liệu phát triển mạnh hơn. Trong khi đó, nhóm ngành công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu và bán dẫn đứng thứ hai về số lượng đăng ký xét tuyển.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo nhận định, với chiến lược phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số quốc gia cùng sự đầu tư bài bản; khi công nghệ và chuyển đổi số được xác định là một trong những động lực tăng trưởng kinh tế trong thời gian tới thì các chính sách, chủ trương cũng như chương trình đào tạo liên quan đến công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu sẽ tiếp tục được đẩy mạnh.

Tuy nhiên, điều ông băn khoăn nhiều hơn là vấn đề nguồn tuyển cho các ngành khoa học, công nghệ. Nếu học sinh ở bậc THCS, THPT ít lựa chọn theo đuổi các môn khoa học tự nhiên như Toán học, Vật lý, Sinh học,... sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới nguồn tuyển của những chương trình này.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo cho rằng ngay từ cấp phổ thông, cần cố gắng đưa đến thông tin và định hướng cho học sinh khám phá về STEM, khoa học tự nhiên. Bởi nếu các trường đại học không có nguồn tuyển, không tuyển được những thí sinh giỏi và đam mê lĩnh vực này thì dù chương trình đào tạo được mở rộng cũng khó đáp ứng được nhu cầu nhân lực trong thời gian tới.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo - Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ GD-ĐT. Ảnh: Mạnh Hưng

Đồng quan điểm trên, PGS.TS Nguyễn Phú Khánh - Phó Giám đốc Đại học Phenikaa cho rằng, trong bối cảnh AI ngày càng trở thành công cụ hiệu quả, những người có hiểu biết và khả năng khai thác AI chắc chắn sẽ có nhiều lợi thế hơn trong học tập và công việc. Từ góc nhìn của một cơ sở đào tạo đại học, PGS.TS Nguyễn Phú Khánh nhìn nhận, xu hướng lựa chọn ngành nghề của thí sinh trong những năm gần đây đã có nhiều thay đổi rõ rệt. Hiện nay, các em không chỉ quan tâm ngành nào đang “hot”, có triển vọng nghề nghiệp tốt, mà còn đặt ra nhiều câu hỏi liên quan đến tác động của AI đối với nghề nghiệp tương lai. Chẳng hạn, ngành nghề đó có bị AI thay thế hay không? Hay nếu có hiểu biết về AI thì bản thân có lợi thế như thế nào trong quá trình làm việc?

Theo PGS.TS Nguyễn Phú Khánh, nhóm ngành đầu tiên đang thu hút sự quan tâm lớn của thí sinh là các ngành liên quan đến công nghệ AI, công nghệ vật liệu, công nghệ thiết kế thông minh, công nghệ bán dẫn, tự động hóa,... Đáng chú ý, một số ngành trước đây khá khó tuyển như kỹ thuật cơ khí, hệ thống cơ điện tử thông minh, công nghệ chế tạo máy,... hiện đã thu hút học sinh hơn nhờ sự phát triển của AI và công nghệ số.

Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ 4.0 và AI cũng đang làm mờ dần ranh giới giữa các lĩnh vực. Xu hướng liên ngành vì thế ngày càng rõ nét và được nhiều thí sinh quan tâm. Liên ngành ở đây có thể là sự kết hợp giữa ngành kỹ thuật với khoa học dữ liệu và AI; giữa khoa học sức khỏe với công nghệ dữ liệu; hay giữa kinh tế, tài chính với công nghệ số. Một số lĩnh vực đang được học sinh quan tâm như truyền thông đa phương tiện, hệ thống thông tin quản lý, kỹ thuật xét nghiệm hình ảnh, khoa học y sinh, công nghệ tài chính, kinh tế số hay logistics số,... Đây đều là những ngành có sự giao thoa giữa các lĩnh vực tự nhiên, kỹ thuật, kinh tế, sức khỏe với AI và khoa học dữ liệu, có tốc độ phát triển rất nhanh trong thời gian gần đây.

Một điểm đáng chú ý khác, theo PGS.TS Nguyễn Phú Khánh, là sự quan tâm ngày càng lớn của học sinh đối với các ngành mang tính định hướng, sáng tạo. Ông nhấn mạnh, dù AI có thể tạo ra lượng dữ liệu lớn và nhiều phiên bản sản phẩm khác nhau, song những lĩnh vực liên quan đến tâm lý, sáng tạo vẫn đòi hỏi vai trò định hướng của con người. Đây là những lĩnh vực mà AI khó có thể thay thế hoàn toàn, bởi AI về bản chất vẫn chỉ là công cụ hỗ trợ.

Ngoài ra, nhóm ngành Luật cũng đang có xu hướng tăng sức hút trong bối cảnh AI phát triển mạnh. PGS.TS Nguyễn Phú Khánh nhìn nhận, khi công nghệ ngày càng phát triển, nhiều vấn đề liên quan đến trách nhiệm pháp lý, quyền sở hữu, vai trò của con người trong quá trình tạo ra sản phẩm bằng AI, ranh giới giữa sáng tạo và sử dụng công cụ sẽ cần được làm rõ hơn. Chính vì vậy, các ngành như Luật doanh nghiệp, Luật kinh tế hay Luật văn hóa đang được thí sinh quan tâm hơn.

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh - Phó Giám đốc Đại học Phenikaa. Ảnh: Mạnh Hưng

Ngành học ít được nhắc tới chưa chắc kém quan trọng

Hiện nay, mạng xã hội xuất hiện những thông tin như: ngành này sắp bị AI thay thế, ngành kia sẽ là xu hướng của tương lai,... dẫn đến nhiều thí sinh đưa ra quyết định lựa chọn ngành học dựa vào những "trend" trên mạng xã hội.

Nêu góc nhìn về xu hướng này, PGS.TS Nguyễn Phú Khánh chia sẻ, nhiều thí sinh dễ bị nhầm lẫn khi lựa chọn ngành, bởi có những lĩnh vực xã hội rất cần nhưng không phải lúc nào cũng xuất hiện nhiều trên báo chí, truyền thông. Vì vậy, điều quan trọng là từ phía phụ huynh, nhà trường đến các cơ quan truyền thông cần có sự định hướng để học sinh tiếp cận thông tin một cách đầy đủ.

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh nhấn mạnh, những ngành nghề ít được nhắc tới không đồng nghĩa với việc ngành đó không quan trọng. Điều cốt lõi là ngành học có phù hợp với năng lực, sở thích và định hướng của người học hay không. Ngược lại, có những lĩnh vực được nhắc đến nhiều, nhưng chưa chắc phù hợp với thí sinh. Vì vậy, theo ông, các em không nên chọn ngành chỉ vì xu hướng hay mức độ “phủ sóng truyền thông”.

PGS.TS Nguyễn Phú Khánh cũng lưu ý tới tính liên ngành đang ngày càng trở nên rõ nét trong thị trường lao động hiện nay. Theo đó, không nên xem việc lựa chọn ngành học như một “sự đánh cược”, bởi giá trị cốt lõi quyết định thành công nằm ở phẩm chất và kỹ năng của mỗi cá nhân. Ông dẫn nhiều khảo sát cho thấy, khoảng 85% thành công trong công việc đến từ kỹ năng, thái độ và năng lực thích ứng, trong khi yếu tố chuyên môn chỉ chiếm khoảng 15%.

“Do đó, ngay cả khi bạn cảm thấy mình chọn chưa đúng ngành học, nhưng nếu đã có kỹ năng tốt, thái độ tốt, có tư duy học tập, tư duy phản biện, kỹ năng trình bày và tư duy dữ liệu, thì việc chuyển sang một lĩnh vực gần không hề khó. Bởi phần quan trọng nhất - chiếm tới 85% thành công chính là những năng lực này, còn kiến thức chuyên môn của từng ngành chỉ là một phần nhỏ, nhất là khi ranh giới giữa các ngành nghề hiện nay ngày càng thu hẹp”, PGS.TS Nguyễn Phú Khánh nói.

Giảng viên, sinh viên Đại học Phenikaa. Ảnh: B.Ngọc

Phó Giám đốc Đại học Phenikaa khuyên thí sinh không nên quá căng thẳng hay áp lực về việc chọn đúng hay sai ngành. Điều quan trọng hơn là học tập nghiêm túc, chủ động tích lũy trải nghiệm, kiến thức, kỹ năng trong quá trình học tập. Theo ông, trong bối cảnh xã hội luôn thay đổi, năng lực tự thân và khả năng thích ứng mới là yếu tố quyết định giúp mỗi người đứng vững trước những biến động của thị trường lao động.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo cho rằng, khi quan tâm đến một ngành học, thí sinh không nên chỉ tìm hiểu theo những thông tin ngắn xuất hiện trên mạng xã hội mà cần tìm hiểu sâu hơn: ngành đó được đào tạo ở đâu, chương trình đào tạo như thế nào, định hướng nghề nghiệp ra sao,... Ông nhấn mạnh, để tổ chức một chương trình đào tạo, các trường đại học phải nghiên cứu từ yêu cầu học thuật, bối cảnh phát triển xã hội đến nhu cầu nhân lực và vị trí việc làm sau tốt nghiệp. Vì vậy, những thông tin chính thống từ cơ sở đào tạo sẽ có giá trị tham khảo cao hơn so với việc chỉ tiếp cận các thông tin ngắn, không có căn cứ trên mạng xã hội.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo khuyên thí sinh không nên dao động trước những thông tin mang tính xu hướng. Ảnh: Mạnh Hưng.

Theo GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, xã hội luôn vận động và phát triển, các ngành nghề cũng thay đổi theo nhu cầu thực tiễn. Chỉ những ngành không còn phù hợp với sự phát triển của xã hội mới dần bị đào thải. Tuy nhiên, quá trình đó cũng không diễn ra đột ngột mà là sự thay đổi theo thời gian, khi xã hội không còn nhu cầu sử dụng, tuyển dụng hay đào tạo nữa. Ngược lại, những ngành đã và đang phục vụ cho sự phát triển kinh tế hay đóng góp về tri thức, trí tuệ cho nhân loại thì dù trong bối cảnh nào, dù xã hội có phát triển hơn cũng không thể bị mất đi.

“Tôi ví dụ như ngành Khảo cổ học. Dù đây chưa phải lĩnh vực đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, nhưng lại có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nghiên cứu lịch sử dựng nước, giữ nước và giúp con người nhìn lại tiến trình phát triển của dân tộc. Đó là những đóng góp về tri thức và giá trị học thuật cho đất nước cũng như nhân loại, vì vậy sẽ không thể mất đi vì sự phát triển của công nghệ hay các xu hướng mới”, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo phân tích.

Ông nhấn mạnh, để nhìn nhận một ngành học sẽ “mất” hay “không mất đi”, cần có sự tìm hiểu kỹ lưỡng. Thí sinh cần hiểu rõ năng lực, sở trường của bản thân, mong muốn theo học ở môi trường nào, cũng như khả năng kết nối liên ngành, xuyên ngành của lĩnh vực mình lựa chọn để đưa ra quyết định phù hợp. Không nên quá dao động trước những thông tin mang tính xu hướng, bởi nếu chỉ vì một thông tin ngắn mà thay đổi quyết định, thì trong quá trình học tập sau này cũng rất dễ mất phương hướng trước những tác động tương tự.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo cũng khẳng định, trên thực tế, các ngành không dễ dàng biến mất. Chỉ khi xã hội không còn nhu cầu sử dụng, không còn tuyển dụng và ngành đó dần không còn hiện diện trong hệ thống đào tạo mới có thể nói đến việc bị đào thải. Do đó, thí sinh có thể yên tâm hơn khi lựa chọn ngành học nếu có sự yêu thích và nhận thấy ngành này phù hợp với năng lực của bản thân.