AI trong giáo dục: Cơ hội bứt phá nhưng vẫn còn nỗi lo phụ thuộc

AI lan rộng toàn cầu nhưng khoảng cách số ngày càng lớn

Theo báo cáo Global AI Adoption in 2025: A Widening Digital Divide do Viện Kinh tế AI của Microsoft công bố tháng 1-2026, AI, đặc biệt là AI tạo sinh, đang được tiếp nhận với tốc độ rất nhanh trên toàn thế giới. Đến nửa cuối năm 2025, khoảng 16,3% dân số toàn cầu đã sử dụng AI tạo sinh, tăng từ 15,1% ở nửa đầu năm, tương đương cứ sáu người trên thế giới thì có một người dùng AI cho học tập, công việc hoặc các vấn đề đời sống.

Trong giáo dục, AI tạo sinh đang được đưa vào trường học ngày càng rộng rãi, đặc biệt tại các quốc gia đầu tư bài bản vào nhân lực công nghệ. Hàn Quốc được xem là quốc gia có bước tiến nhanh nhất khi chính thức tích hợp AI vào hoạt động dạy và học, tăng cường liên kết giữa đại học với viện nghiên cứu nhằm mở rộng nguồn nhân tài AI…

Niềm tin vào AI trong giáo dục còn được củng cố bởi hiệu quả vượt trội của các mô hình ngôn ngữ. Trong kỳ thi CSAT của Hàn Quốc, GPT-5 đạt điểm tuyệt đối, GPT-4o đạt 75 điểm, còn GPT-3.5 chỉ đạt 16 điểm. Điều này cho thấy AI đã có khả năng thực hiện các tác vụ học thuật tương đương với những học sinh xuất sắc nhất.

Cùng với đó, Trung Quốc cũng triển khai chính sách mạnh mẽ khi quy định từ năm học 2025-2026, học sinh từ tiểu học đến trung học phải học tối thiểu 8 giờ về AI mỗi năm. Báo cáo của Microsoft cho thấy những quốc gia có tỷ lệ sử dụng AI cao như UAE, Singapore hay Na Uy đều có điểm chung là đầu tư sớm và có hệ thống vào đào tạo kỹ năng AI cho người dân.

Việt Nam tăng trưởng nhanh nhưng chưa bắt kịp nhóm dẫn đầu

Tại Việt Nam, tỷ lệ sử dụng AI trong nửa cuối năm 2025 đạt 23,5%, cao hơn đáng kể mức trung bình toàn cầu 16,3% và tăng nhanh gần gấp đôi tốc độ chung của thế giới. So với mặt bằng chung của các quốc gia thuộc Nam Bán cầu (14,1%), Việt Nam đang vượt trội về mức độ tiếp cận AI.

Tuy vậy, Việt Nam vẫn đứng sau một số quốc gia trong khu vực như Singapore (60,9%), Úc (36,9%), Hàn Quốc (30,7%) và Đài Loan (28,4%). Điều này cho thấy Việt Nam có đà phát triển tích cực nhưng chưa thuộc nhóm dẫn đầu.

Trong lĩnh vực giáo dục, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành Quyết định số 3439/QĐ-BGDĐT, phê duyệt Khung nội dung thí điểm giáo dục trí tuệ nhân tạo cho học sinh phổ thông. Theo lộ trình, chương trình thí điểm sẽ được triển khai từ cuối năm 2025 đến giữa năm 2026 tại một số cơ sở giáo dục, trước khi tổng kết, đánh giá và hoàn thiện để đề xuất áp dụng rộng rãi trong các năm học tiếp theo.

Từ lớp học trực tuyến đến lớp học có AI hỗ trợ

Đại dịch Covid-19 đã thúc đẩy mạnh mẽ việc học trực tuyến và học kết hợp. Theo khảo sát TALIS 2024 của OECD, 37% giáo viên tại Việt Nam làm việc ở các trường có ít nhất một tiết học trực tuyến hoặc kết hợp trong tháng gần nhất, cao hơn nhiều so với mức trung bình OECD là 16%.

Đáng chú ý, 64% giáo viên Việt Nam cho biết đã sử dụng AI trong công việc, cao hơn mức trung bình của OECD là 36%.

Mục đích chính sử dụng AI của giáo viên Việt Nam chủ yếu cho các tác vụ chuẩn bị và hỗ trợ giảng dạy hơn là đánh giá trực tiếp học sinh.

Theo Báo cáo Tiến độ và Xu hướng số 2025 của World Bank, tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình như Nigeria hay Ấn Độ, AI còn giúp giáo viên giảm thời gian soạn giáo án, tạo tài liệu đa ngôn ngữ và chấm điểm tự động. Một số công cụ có thể số hóa và chấm hàng triệu bài kiểm tra viết tay trong thời gian ngắn.

AI cũng được xem như một “đồng nghiệp” hoặc “huấn luyện viên”, hỗ trợ chuyên môn và phản hồi cho giáo viên.

AI cá nhân hóa việc học nhưng cũng làm dấy lên lo ngại phụ thuộc

AI mở ra khả năng cá nhân hóa học tập chưa từng có. Hệ thống có thể điều chỉnh nội dung theo trình độ, cung cấp phản hồi ngay lập tức và hỗ trợ người học phát triển kỹ năng trong các tình huống gần thực tế.

Song song với những lợi ích trong giáo dục, AI cũng đặt ra vấn đề về nguy cơ phụ thuộc. Ảnh: Lê Vũ

Theo TS. Nguyễn Hồng Bửu Long, Giảng viên Khoa Công nghệ Thông tin, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG-HCM, AI được xem như một công cụ hỗ trợ tăng năng suất, giúp rút ngắn thời gian xử lý các bài tập hay kiến thức cơ bản, từ đó dành nhiều thời gian hơn cho việc học nâng cao. Chẳng hạn, một bài toán trước đây sinh viên cần 30 phút để giải, nay có thể dùng AI hỗ trợ hoàn thành trong 5 phút. Khoảng thời gian còn lại có thể được dùng để luyện thêm nhiều bài tương tự hoặc tiếp cận những nội dung khó hơn.

Bên cạnh đó, AI còn hỗ trợ mô hình lớp học đảo ngược (flipped classroom). Sinh viên có thể tự đọc tài liệu, nghiên cứu trước với sự trợ giúp của AI, rồi lên lớp để thảo luận sâu hơn cùng giảng viên. Tuy nhiên, mô hình này chỉ thực sự hiệu quả khi người học có tính chủ động và ý thức tự học cao.

Song song với những lợi ích, AI cũng đặt ra vấn đề về nguy cơ phụ thuộc. Nhiều người lo ngại rằng việc sử dụng AI có thể khiến người học lười tư duy. Tuy nhiên, theo TS Long, AI bản thân không có lỗi, mấu chốt nằm ở cách con người sử dụng nó. Nếu dùng AI để ỷ lại, người học sẽ khó tiến bộ. Ngược lại, nếu xem AI như công cụ để học hỏi và phát triển bản thân, chẳng hạn trong học ngoại ngữ, thì AI có thể giúp rút ngắn rất nhanh khoảng cách trình độ với thế giới.

Dù vậy, không ít sinh viên thừa nhận họ sẽ gặp khó khăn nếu không có AI hỗ trợ, và sự phụ thuộc này có thể làm suy yếu các kỹ năng học thuật cốt lõi.

Sự phát triển nhanh chóng của AI đặt ra câu hỏi quan trọng: làm thế nào để tận dụng công nghệ nhằm nâng cao năng lực học tập, nhưng vẫn bảo vệ và nuôi dưỡng tư duy độc lập, phản biện và sáng tạo của người học?

Theo Tiến sĩ Nguyễn Vũ Thanh Tâm, Giảng viên bộ môn Giáo dục học Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐHQG-HCM, để thích ứng với nguy cơ phụ thuộc vào công cụ AI, giáo dục cần chuyển sang tư duy “cởi mở nhưng có khung lý luận rõ ràng”. Điều này đồng nghĩa với việc chấp nhận AI như một công cụ hỗ trợ của thời đại thay vì cấm đoán, đồng thời xác định lại vai trò của AI là giúp người học tiếp cận tri thức chứ không thay thế hoàn toàn quá trình tư duy.

AI có thể là công cụ giúp giáo dục tiến xa hơn, nhưng cách sử dụng nó sẽ quyết định liệu đây là cơ hội bứt phá hay một thách thức mới đối với hệ thống giáo dục toàn cầu.

Thu Trà - Trúc Nhã