Chuyện những đứa trẻ từng xuất chúng: Đừng để hào quang điểm số trở thành gánh nặng cả đời

Thần tượng điểm số

Gần đây, câu chuyện về "những đứa trẻ từng xuất chúng" - các bạn trẻ từng đạt thành tích cao nhưng sau đó rơi vào khủng hoảng được bàn tán nhiều. Vấn đề này không phải là cá biệt ở Việt Nam mà thế giới cũng gặp phải. Trong tâm lý học, điều này xuất phát từ một tâm lý xã hội phổ biến: Tâm lý thần tượng.

Điều quan trọng hơn là chúng ta đang đồng nhất hai khái niệm hoàn toàn khác nhau: Người có điểm thi cao và Người tài năng.

Thủ khoa, về bản chất, là người đạt điểm số cao nhất trong một kỳ thi nhờ trí nhớ tốt, sự chăm chỉ và kỹ năng làm bài thi xuất sắc. Điều đó rất đáng quý, đáng trân trọng và cần được khuyến khích. Tuy nhiên, điểm thi chỉ là bước khởi đầu. Một người thực sự giỏi, thực sự tài năng là người phải giải quyết được những vấn đề thực tế của xã hội, của cuộc sống.

TS Nguyễn Tùng Lâm - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lí - Giáo dục Việt Nam.

Tôi từng nói nhiều về các cuộc thi như Đường lên đỉnh Olympia. Chúng ta thường tung hô các em là thần đồng, là ngọn cờ đầu, nhưng bản chất đó vẫn là một game, một trò chơi kiến thức để khích lệ tinh thần học tập. Khác với cách làm của nước Mỹ, nơi học sinh tự nguyện đăng ký thi dựa trên sở thích và năng lực, chúng ta thường có xu hướng lập đội tuyển, luyện “gà chiến” để đi thi. Điều này dễ tạo ra những ảo tưởng về năng lực thực sự.

Nếu điểm số không định nghĩa tài năng, vậy tài năng là gì? Theo tôi, nó phải hội tụ đủ hai yếu tố: Thứ nhất, phải phù hợp với tố chất và bản chất của con người đó. Bạn có thế mạnh gì và môi trường hiện tại có giúp bạn phát huy được thế mạnh đó không? Và thứ hai là khả năng ứng biến. Người tài là người biết vận dụng những gì mình có để hiện thực hóa ý tưởng, tạo ra những sáng tạo mới giải quyết bài toán cuộc sống.

Thực tế đau lòng là có những người sở hữu bằng Cử nhân, Thạc sĩ, Tiến sĩ nhưng xin việc đâu cũng khó, thậm chí phải chạy xe ôm vì thiếu kỹ năng thực tế. Đó là bi kịch của việc chọn nhầm nghề, nhầm môi trường, hoặc chỉ mải mê chạy theo bằng cấp mà quên mất câu hỏi cốt lõi: "Sức mạnh thực sự của mình nằm ở đâu?".

Hãy giảm kỳ vọng, tăng kỳ công, đồng hành cùng con cái

Nhiều bạn trẻ tâm sự rằng áp lực lớn nhất đến từ sự kỳ vọng của cha mẹ. Cha mẹ nào cũng thương con, và càng những gia đình bình thường lại càng mong con xuất sắc để đổi đời. Kỳ vọng không sai, nhưng đừng biến tình thương thành áp lực độc hại.

Lời khuyên của tôi dành cho các bậc phụ huynh là: Hãy giảm bớt kỳ vọng, tăng kỳ công, đồng hành cùng con cái.

Kỳ công ở đây là sự quan sát, thấu hiểu và đồng hành. Đừng thần thánh hóa khi con biết đọc sớm, đó có thể chỉ là khả năng ghi nhớ tốt của não bộ. Đừng thấy con nhà người ta 7 tuổi đạt huy chương vàng Piano mà về ép con mình phải thế. Mỗi đứa trẻ có một lộ trình phát triển riêng. Có em giỏi ở phổ thông nhưng đuối ở đại học. Edison từng bị đuổi học vì bị cho là ngớ ngẩn, nhưng mẹ ông đã kiên trì dạy dỗ vì bà hiểu con mình. Cha mẹ cần tỉnh táo để không vô tình làm thui chột con cái bằng những áp lực không thực tế.

Không ai phải "xuất sắc" cả đời

Có một câu hỏi rất hay: "Chẳng lẽ cả đời chúng ta phải giữ sự xuất sắc hay sao?". Câu trả lời là không.

Quy luật cuộc sống có lúc thăng, lúc trầm. Sự xuất sắc là kết quả của quá trình lao động bền bỉ, chứ không phải một trạng thái vĩnh cửu. Ngay cả các nhà khoa học lỗi lạc cũng phải thất bại hàng nghìn lần mới có một lần đúng.

Các bạn trẻ đừng bị ám ảnh bởi sự hoàn hảo. Nếu thất bại, hãy coi đó là chuyện bình thường và tìm con đường khác. Đừng để sự dằn vặt tiêu tốn năng lượng tích cực của bản thân.

Trong thời đại AI bùng nổ, kiến thức tra cứu đâu cũng có. Cái xã hội cần không phải là những "bộ nhớ di động" mà là khả năng tư duy, phản biện và sự liên ngành. Một người giỏi Toán, giỏi Tin học ngày nay cần phải biết thêm về Kinh tế, về Logistics... để giải quyết bài toán tổng thể. Hãy nhớ câu: "Ba ông thợ da bằng một Gia Cát Lượng", đừng đi một mình, hãy hợp tác và tận dụng sức mạnh tập thể.

Đích đến của hạnh phúc

Xã hội có người giỏi đi nhanh, người chưa giỏi đi chậm, cần cù bù thông minh. Nhưng dù ở vị trí nào, con người khác con vật ở chỗ chúng ta có nhu cầu được tôn trọng và cống hiến.

Đừng hiểu nhầm cống hiến là phải làm những điều vĩ mô, long trời lở đất. Nếu bạn không phải là vĩ nhân, hãy tạo ra giá trị cho chính gia đình mình: là một người con hiếu thảo, một người cha trách nhiệm, biết quan tâm và giúp đỡ người thân. Đó cũng là một sự xuất sắc đáng trân trọng. Đừng sống ích kỷ, chỉ biết hưởng thụ sự hy sinh của bố mẹ.

Trí Sáng tức là luôn học hỏi để làm việc thông minh, hiệu quả. Tâm An tức là chúng ta giảm bớt những dục vọng thấp hèn, những tham sân si không cần thiết. Đừng chỉ chăm chăm kiếm tiền bằng mọi giá hay thỏa mãn những nhu cầu tầm thường. Và Thân khỏe, sức khỏe là tài nguyên vô giá. Đừng thức đêm lướt mạng rồi ngủ nướng. Hãy tôn trọng nhịp sinh học của cơ thể, ăn uống khoa học. Không có sức khỏe thì mọi giấc mơ đều vô nghĩa.

Cuối cùng, hãy nhớ rằng điểm số cao, trường chuyên hay lớp chọn cũng chỉ là những hành trang nhỏ bé trong một chuyến đi dài. Cuộc đời mới là một ngôi trường lớn nhất, và ở đó, bài thi quan trọng nhất không được chấm bằng thang điểm 10, mà được đo lường bằng việc bạn có tìm thấy hạnh phúc và tạo ra giá trị cho cuộc đời mình hay không. Đừng để những danh xưng "xuất chúng" của ngày hôm qua trở thành sợi dây trói buộc ngày hôm nay. Dù bạn là ai, một ngôi sao sáng hay một người bình thường tĩnh lặng, chỉ cần sống trọn vẹn với 'Trí sáng, Tâm an, Thân khỏe', bạn đã là phiên bản hoàn hảo nhất của chính mình.