AI và 'bài toán' quản trị dữ liệu ở chính quyền cơ sở

Nhiều chuyên gia cho rằng, trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ ngày càng hiện diện sâu rộng trong hoạt động công vụ. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được đặt trong quy trình quản trị chặt chẽ, dữ liệu được kiểm soát an toàn và con người vẫn là chủ thể cuối cùng của mọi quyết định hành chính.

Công nghệ, AI mở ra cơ hội quản trị mới

Chuyển đổi số đang trở thành xu thế tất yếu. Yêu cầu đổi mới phương thức quản trị ở cấp cơ sở đòi hỏi sự chuyển biến căn bản trong tư duy điều hành và tổ chức bộ máy.

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22-12-2024 của Bộ Chính trị về "Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia" đang mở ra không gian phát triển mới cho đất nước trong kỷ nguyên số. Trên nền tảng đó, chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ đơn thuần mà đang trở thành yêu cầu đổi mới phương thức quản trị quốc gia, hướng tới nền hành chính hiện đại, minh bạch và vận hành dựa trên dữ liệu.

Các chuyên gia trao đổi về ứng dụng AI, nền tảng số phục vụ quản trị. Ảnh: MT

Theo PGS.TS Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm Công nghệ và Chuyển đổi số - Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, khi các địa phương vận hành mô hình chính quyền hai cấp, vai trò của dữ liệu càng trở nên đặc biệt quan trọng. Xã, phường, đặc khu là nơi trực tiếp phát sinh dữ liệu về dân cư, đất đai, an sinh, y tế hay phản ánh đời sống dân sinh; đồng thời là mắt xích nền tảng trong hệ sinh thái quản trị số quốc gia. Đây là cấp gần dân nhất, nơi mọi biến động xã hội, nhu cầu dân sinh và các vấn đề quản lý phát sinh theo thời gian thực, đòi hỏi quá trình điều hành phải dựa trên dữ liệu chính xác, liên thông và cập nhật liên tục.

Trên nền tảng dữ liệu số, AI mở ra khả năng hình thành phương thức quản trị mới ở cơ sở. Công nghệ này có thể hỗ trợ tổng hợp văn bản, xử lý hồ sơ, phân tích dữ liệu lớn, dự báo rủi ro, phát hiện sớm nguy cơ thiên tai, dịch bệnh hay theo dõi các vấn đề an sinh xã hội. Khi khối lượng công việc ở cấp xã ngày càng lớn, AI được kỳ vọng trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả cho đội ngũ cán bộ cơ sở.

Thực tế cho thấy nhu cầu ứng dụng AI ở cấp cơ sở đang gia tăng mạnh. Khảo sát tại Lớp bồi dưỡng nâng cao năng lực xử lý tình huống thực tiễn đối với đội ngũ cán bộ cơ sở do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức chiều 24-5 cho thấy, 76,3% cán bộ đã từng sử dụng các câu lệnh tương tác với AI ở những mức độ khác nhau, song vẫn còn gần 24% chưa tiếp cận công nghệ này.

Đáng chú ý, nhu cầu đào tạo thực chiến là rất lớn khi có tới 71% học viên mong muốn được trang bị toàn diện các kỹ năng liên quan đến AI và dữ liệu; trong đó, 11% quan tâm đến kỹ năng sử dụng AI trong soạn thảo văn bản, 7,6% mong muốn nâng cao năng lực khai thác, phân tích dữ liệu và 6% chú trọng kỹ năng tham mưu, hỗ trợ ra quyết định.

Những con số này phản ánh rõ yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ cơ sở trong bối cảnh khối lượng công việc ngày càng lớn, khi một chủ tịch UBND cấp xã có thể phải xử lý từ 50 đến 200 văn bản mỗi ngày.

Quyết định cuối cùng thuộc về cán bộ

Bên cạnh cơ hội lớn, nhiều chuyên gia cho rằng việc ứng dụng AI trong khu vực công cần được đặt trong cơ chế kiểm soát chặt chẽ, tránh tâm lý lệ thuộc hoặc "giao quyền" hoàn toàn cho công nghệ.

AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế vai trò của người cán bộ lãnh đạo, quản lý. Ảnh: PN

PGS.TS Bùi Phương Đình, Phó Giám đốc Học viện Hành chính và Quản trị công nhấn mạnh, AI có thể hỗ trợ hiệu quả đối với các dữ liệu mang tính thống kê, tổng hợp. Tuy nhiên, với các vấn đề liên quan trực tiếp đến lịch sử, đất đai, sinh kế và quyền lợi của người dân thì yếu tố con người phải luôn giữ vai trò trung tâm trong quá trình ra quyết định.

Bởi nếu sử dụng AI một cách cảm tính, thiếu kỹ năng hoặc không kiểm chứng kết quả, sản phẩm đầu ra có thể không phù hợp với thực tiễn địa phương, sai thể thức hành chính, thiếu căn cứ pháp lý hoặc sử dụng ngôn ngữ không phù hợp với môi trường công vụ. Do đó, dữ liệu cần "đúng, đủ, sạch, sống" và phải được phân loại, phân luồng để bảo vệ dữ liệu cá nhân và an ninh, an toàn.

"Dữ liệu được ví như dầu mỏ của thời đại số. Vì vậy, ngay từ cấp xã, phường cũng phải được đào tạo bài bản về nhập liệu, quản lý và bảo vệ dữ liệu", PGS.TS Bùi Phương Đình nêu quan điểm.

Từ thực tiễn địa phương, Phó Chủ tịch UBND xã Đan Phượng (thành phố Hà Nội) Nguyễn Thị Quỳnh Lâm cho rằng, AI và dữ liệu chỉ đóng vai trò hỗ trợ cho tư duy và kỹ năng của con người, còn quyền lựa chọn, đánh giá và ra quyết định cuối cùng vẫn phải thuộc về cán bộ.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Đan Phượng, AI có thể giúp tổng hợp thông tin, gợi ý phương án, hỗ trợ dự báo tình huống, nhưng không thể thay thế trách nhiệm, bản lĩnh và tư duy phản biện của người cán bộ trong hoạt động công vụ. Cán bộ cơ sở cần biết sử dụng công nghệ, song song đó phải có năng lực kiểm chứng thông tin, đối chiếu với thực tiễn và chịu trách nhiệm đối với quyết định của mình.

Trong khi đó, ông Trần Vũ Tuấn Phan, Phó Giám đốc Trung tâm Tư vấn chiến lược, chính sách khoa học và công nghệ - Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ cảnh báo nguy cơ lộ lọt dữ liệu trong quá trình chuyển đổi số hiện nay là rất rõ ràng.

Theo ông Trần Vũ Tuấn Phan, vấn đề chủ yếu xuất phát từ cách sử dụng và tổ chức dữ liệu trong thực tế. Nhiều cán bộ vẫn có tâm lý "tiện và nhanh", sử dụng các nền tảng nhắn tin cá nhân để trao đổi công việc, tiềm ẩn nhiều rủi ro về bảo mật thông tin.

Do vậy, các cơ quan cần rà soát lại toàn bộ quy trình xử lý dữ liệu mật, phân vai lại trách nhiệm, phân quyền truy cập và phân loại dữ liệu theo từng cấp độ an toàn. Dữ liệu "vùng đỏ" tuyệt đối không đưa lên internet; "vùng vàng" phải kiểm soát chặt, có phân quyền; chỉ dữ liệu "vùng xanh" mới được chia sẻ rộng rãi.