Âm thầm giữ 'hồn' văn hóa dân tộc Thái

Cô giáo Trịnh Thị Phượng cùng lãnh đạo xã Yên Thắng và các em học sinh chụp ảnh lưu niệm sau khi biểu diễn văn nghệ.

Chiều muộn ở Yên Thắng, khi sân trường đã vãn học trò, cô giáo Trịnh Thị Phượng lại bắt đầu nhiệm vụ sau những tiết dạy. Đó là trò chuyện với các em học sinh thuộc Câu lạc bộ “Em yêu bản sắc văn hóa dân tộc Thái” về một điệu khặp truyền thống. Những câu chuyện như thế đã trở nên quen thuộc suốt nhiều năm qua.

Tốt nghiệp Trường Đại học Hồng Đức, chuyên ngành ngữ văn, lên công tác ở vùng cao năm 2003. Từ đó đến nay, ngôi trường nhỏ nằm giữa đại ngàn này không chỉ là nơi cô đứng lớp, mà còn là nơi cô gửi trọn tâm huyết của tuổi trẻ và nghề dạy học. Là giáo viên Ngữ văn, nhưng điều khiến nhiều người nhắc đến cô không chỉ là những giờ lên lớp, mà còn bởi vai trò của một người “giữ lửa” trong hành trình bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Thái.

Nhiều người nghĩ cô là người Thái, song không phải vậy. Chính những năm tháng sống, làm việc và gắn bó lâu dài với bản làng vùng cao nơi đây đã nuôi dưỡng trong cô một tình yêu bền bỉ với những giá trị văn hóa của đồng bào. Cô cho biết, trong quá trình giảng dạy và sinh sống ở xã Yên Thắng, cô nhận ra một thực tế đáng lo đó là một bộ phận người dân, nhất là lớp trẻ ngày càng thờ ơ với chính văn hóa truyền thống dân tộc mình. Những điệu khặp, nét văn hóa gắn với đời sống cộng đồng dần vắng bóng trong sinh hoạt thường ngày. Thay vì áp đặt hay lên các buổi học, cô chọn cách trò chuyện, sẻ chia trong những giờ ngoại khóa, kể cho học sinh nghe về giá trị của văn hóa Thái, về niềm tự hào nguồn cội và cả tiềm năng từ văn hóa trong phát triển du lịch, nâng cao sinh kế. Theo cô, khi người trẻ hiểu được giá trị, họ sẽ tự biết trân trọng, gìn giữ và phát huy.

Từ những trăn trở ấy, năm 2014 cô bắt đầu triển khai những dự án nghiên cứu, sưu tầm, tìm hiểu bản sắc văn hóa dân tộc Thái, đồng thời lồng ghép nội dung này vào bài giảng trên lớp và các hoạt động ngoại khóa. Càng đi sâu tìm hiểu, cô càng nhận ra kho tàng văn hóa Thái giàu bản sắc, độc đáo, song cũng đứng trước nguy cơ mai một khi nhiều học sinh không hiểu rõ phong tục, lễ hội của dân tộc mình. Bước đi đầu tiên cô lựa chọn là tìm hiểu và đưa khặp Thái vào trường học. Theo cô, khặp Thái là loại hình truyền thống gắn liền với đời sống sinh hoạt, lao động và tâm tư, tình cảm của đồng bào Thái. Để hiểu sâu loại hình nghệ thuật này, cô chủ động gặp gỡ các nghệ nhân, già làng trong bản để sưu tầm lời ca, làn điệu, tìm hiểu ý nghĩa của từng bài khặp. Từ đó, khặp Thái dần được đưa vào bài giảng và các hoạt động trải nghiệm, giúp học sinh tiếp cận một cách tự nhiên, khơi dậy niềm tự hào trong chính các em.

Không dừng lại ở đó, năm học 2024-2025 cô tiếp tục xây dựng kế hoạch đưa nội dung tìm hiểu lễ hội Chá Mùn vào hoạt động trải nghiệm của học sinh. Sau khi xin ý kiến nhà trường, cô đưa các em đến gặp các già làng, trưởng bản - những “kho tư liệu sống” của cộng đồng, để nghe kể về nguồn gốc, ý nghĩa và các nghi thức của lễ hội. Không còn là những kiến thức khô cứng trong sách vở, lễ hội Chá Mùn hiện lên sinh động qua lời kể, câu hát, điệu múa và những nghi lễ được tái hiện ngay tại bản làng, giúp học sinh hiểu sâu hơn giá trị văn hóa của cha ông.

Điều cô tâm đắc chính là việc nhà trường thành lập và duy trì đều đặn Câu lạc bộ “Em yêu bản sắc văn hóa dân tộc Thái”. Việc đưa văn hóa dân tộc vào trường học thông qua các câu lạc bộ và hoạt động thực hành di sản, vừa là giải pháp giáo dục, vừa tạo sự gắn kết giữa nhà trường - gia đình - cộng đồng.

Song song với việc gìn giữ văn hóa, cô Phượng còn trăn trở trước những vấn đề xã hội tồn tại ở vùng cao, trong đó có nạn tảo hôn. Nhiều năm công tác, cô chứng kiến không ít học sinh thi trượt lớp 10 đã sớm lập gia đình, thậm chí bỏ học giữa chừng. Từ thực tế đó, năm 2019 cô tham gia nghiên cứu, đề xuất các giải pháp đẩy lùi tảo hôn trong học sinh dân tộc thiểu số. Đến nay, theo cô Phượng, tình trạng kết hôn sớm trên địa bàn đã cơ bản được đẩy lùi. Với cô, văn hóa dân tộc Thái không chỉ là di sản cần bảo tồn, mà còn là nền tảng để giáo dục nhân cách, lối sống cho học sinh.

“Muốn các em yêu văn hóa dân tộc mình thì trước hết phải cho các em hiểu lịch sử, nguồn cội. Khi đã hiểu, các em sẽ tự có ý thức giữ gìn”, cô Phượng tâm sự.

Nghệ nhân Lò Viết Lâm ở bản Ngàm Pốc cho biết: "Cô Phượng cùng các em học sinh trong câu lạc bộ nhà trường thường tổ chức những cuộc trò chuyện về văn hóa bản địa. Câu lạc bộ “Văn hóa dân gian” của xã cũng thường xuyên phối hợp với Câu lạc bộ “Em yêu bản sắc văn hóa dân tộc Thái” của Trường THCS Yên Thắng tổ chức biểu diễn trong các dịp lễ hội, sự kiện lớn của bản làng, đất nước. Qua đó, trao truyền một cách chân thực về những giá trị văn hóa Thái cho lớp trẻ".

Bài và ảnh: Đình Giang