Chiêm ngưỡng vẻ đẹp độc, lạ của ngôi đền cổ hàng trăm năm tuổi ở Nghệ An

Đền Cả là ngôi đền cổ lớn và linh thiêng tại xã Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Đền Cả được khởi dựng từ đời Lý, trùng tu và mở rộng vào thời hậu Lê. Hiện, đền Cả có nhiều hạng mục như tam quan, nghi môn, tả vu, hữu vu, bái đường, thượng điện…

Theo lịch sử cũng như phả đền truyền lại, đền Cả thờ các vị thần Cao Sơn, Cao Các, phối thờ Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, Bạch Y Công Chúa, và các vị phúc thần có công "bảo quốc hộ dân".

Đền Cả đã được công nhận là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia năm 2012. Sau nhiều thế kỷ tồn tại, đền Cả không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh, thể hiện truyền thống "Uống nước nhớ nguồn" của người dân địa phương, mà còn là chứng tích của nhiều sự kiện lịch sử.

Trong phong trào Cần Vương chống Pháp cuối thế kỷ XIX, đền Cả là nơi gặp gỡ, sinh hoạt bí mật của nghĩa quân Nguyễn Xuân Ôn; là cơ sở cách mạng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời kỳ cách mạng 1930-1931; và kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ.

Đền Cả được xây dựng trên một vùng đất rộng lớn với khuôn viên khoảng 3 ha. Tam quan được xây bằng gạch, đá, vôi vữa, quy mô không to nhưng khá đẹp. Các bộ phận được kết nối với nhau bằng các trụ chính, trụ phụ, tường gạch chườm ra thụt vào tạo hình khối kiến trúc đẹp, vững chắc. Một số mặt trên cột, tường trang trí long, ly, quy, phượng, câu đối chữ Hán.

Trong các hạng mục của đền thì nghi môn là công trình độc đáo nhất. Công trình này đẹp như Khuê Văn Các của Văn miếu Quốc Tử Giám (Hà Nội), kiến trúc kiểu chồng diêm tám mái. Khung nhà được làm bằng gỗ lim, tổng thể có một gian, 2 tầng, 2 vì, 4 cột cái, 4 cột con, bờ nóc trang trí rồng chầu mặt nguyệt. Góc mái uốn cong hình mũi đao.

Tầng trên được thưng bằng ván, sàn nhà lát gỗ, có các cửa sổ kiểu trên song dưới bản, phía trên có bàn thờ nhỏ để thờ cúng. Tầng dưới được nới rộng ra bốn phía. góc mái uốn cong hình đao, các bờ chải trang trí bốn con rồng uốn lưng vươn đầu chầu vào mặt nguyệt tròn giữa các vân mây.

Đẹp và ấn tượng nhất về chạm khắc gỗ là ở các bộ phận đầu kẻ, xà của nghi môn với chủ đề “tứ linh, tứ quý”, đường nét mềm mại, uyển chuyển, sinh động. Các cột trụ đỡ góc mái ghi câu đối nói về việc xây dựng đền, vùng đất địa linh đã sinh ra các anh hùng, danh nhân. Đây là nơi dừng chân của quan viên, chức sắc trước khi làm lễ.

Sau những lần trùng tu, tôn tạo, đền Cả vẫn giữ được vẻ cổ kính, nguyên sơ. Nhà bái đường là công trình kiến trúc được xây dựng vào cuối thời hậu Lê, trùng tu vào thời Nguyễn. Công trình này tương đối bề thế, khang trang. Đây là nơi tổ chức tế thánh, dâng lễ, cầu phúc, cầu lộc, cầu tài… có kiểu dáng và kiến trúc cổ ở xứ Nghệ.

Bộ khung được làm bằng gỗ, đốc tường xây bằng gạch vữa, phía trước đóng mở bằng hệ thống cửa ván thượng son hạ bản khá chắc chắn; kĩ thuật và kết cấu khá bền vững. Các hiện vật, tượng thờ bài trí ở vị trí phù hợp. Gian giữa của bái đường là nơi dừng chân đặt lễ, thắp hương, được bài trí nhiều loại đồ thờ. Một chiếc hương án cổ sơn son thiếp vàng, chạm khắc rồng phượng, hoa, lá. Hai bên hương án có tượng hai nô tì bằng gỗ đang ở tư thế quỳ gối, chắp tay thi lễ.

Thượng điện là nơi linh thiêng, bày đặt nhiều đồ thờ quý có giá trị về mặt lịch sử và mỹ thuật. Phía trong có các bàn thờ, hương án, long ngai, tượng thờ Cao Sơn, Cao Các, Bạch Y công chúa, Uy Minh Vương Lý Nhật Quang, và một số danh tướng, danh thần có công đánh giặc, lập làng, xây dựng quê hương, đất nước. Ngoài ra còn phối thờ thủy tổ của các dòng họ lớn trong vùng.

Ngoài kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc đặc sắc, đền Cả còn lưu giữ được hệ thống hiện vật cổ, quý. Hiện đền còn giữ được 4 đạo sắc, trong đó có 1 sắc phong năm Vĩnh Khánh (niên đại gần 300 năm), 1 sắc phong niên hiệu Cảnh Thịnh thời Tây Sơn, 2 sắc phong thời Nguyễn. Đặc biệt, tại đền còn có những pho tượng được tạc khắc trên chất liệu gỗ, đá độc đáo.

Bà Ngô Thị Hiền, Phó chủ tịch UBND xã Yên Thành cho biết, từ khi được xây dựng cho đến nay, đền Cả đã gắn bó với đời sống văn hóa tâm linh của nhân dân và nhiều sự kiện lịch sử của Yên Thành.

“Lễ hội đền Cả đầu xuân Bính Ngọ năm 2026 sẽ được tổ chức từ ngày 12 - 16 tháng Giêng Âm lịch. Trong dịp lễ hội sẽ có nhiều hoạt động diễn ra theo phong tục cổ truyền. Ở phần lễ có các nội dung như lễ khai quang, lễ mộc dục, lễ yết cáo, lễ rước, lễ tế, lễ tạ. Phần hội sẽ có các hoạt động văn nghệ dân gian, các trò chơi thể thao như đấu vật, đánh cờ, hát tuồng, ví, chọi gà, chơi đu…”, Phó chủ tịch UBND xã Yên Thành nói. Ảnh Phan Tất Thành.

Anh Ngọc - Ngọc Ánh