An Giang: Chùa Thới Sơn dưới chân Núi Két lưu dấu khai hoang, lập làng từ giữa thế kỷ XIX

Hiện Chùa Thới Sơn tọa lạc tại ấp Sơn Tây, phường Thới Sơn, tỉnh An Giang. Không đồ sộ theo lối kiến trúc của những đại tự với nhiều tượng thờ, chùa tạo dấu ấn bởi không gian giản dị, mang những nét đặc trưng của Bửu Sơn Kỳ Hương. Phía sau những bàn thờ với tấm Trần điều màu đỏ là câu chuyện về những thế hệ cư dân theo Phật Thầy Tây An khai phá vùng đất còn nhiều hoang sơ dưới chân Thất Sơn. Vì vậy, ngôi chùa không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn gắn với ký ức về quá trình hình thành cộng đồng cư dân tại Thới Sơn.

Chùa Thới Sơn dưới chân Núi Két, với cổng chính mang biển “Thới Sơn Tự”, là địa chỉ tín ngưỡng gắn với lịch sử Bửu Sơn Kỳ Hương tại An Giang. Ảnh: Tường Quang.

Dấu ấn Phật Thầy Tây An trong hành trình mở đất

Phật Thầy Tây An tên thật là Đoàn Minh Huyên, sinh năm 1807 tại làng Tòng Sơn, vùng Sa Đéc xưa. Năm 1849, ông khai sáng Bửu Sơn Kỳ Hương, một tôn giáo nội sinh hình thành trong bối cảnh vùng Tây Nam Bộ trải qua nhiều biến động về xã hội, dịch bệnh và đời sống dân cư. Trong quá trình hành đạo, ông cùng tín đồ và người dân đến nhiều vùng đất khai hoang, lập xóm làng, tổ chức sản xuất và ổn định đời sống.

Một trong những địa bàn gắn với hành trình ấy là vùng dưới chân Núi Két. Tại đây, Phật Thầy Tây An hướng dẫn người dân khai phá đất đai, từng bước hình thành hai làng Hưng Thới và Xuân Sơn, những cộng đồng về sau trở thành một phần của vùng Thới Sơn. Việc mở đất không chỉ nhằm tạo ruộng vườn, ổn định sinh kế mà còn đi cùng việc hình thành những cơ sở tín ngưỡng, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tinh thần của cư dân.

Theo các tư liệu giới thiệu về địa phương, Phật Thầy Tây An đã lập ba cơ sở quan trọng tại khu vực này gồm Chùa Phước Điền, còn gọi là Trại Ruộng; Đình Thới Sơn, hay Trại Rẫy; và Chùa Thới Sơn, còn được gọi là Chùa Phật. Trải qua thời gian, cả ba địa điểm đều trở thành những dấu tích gắn với lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của vùng đất Thới Sơn.

Thuở ban đầu, những cơ sở được lập trong quá trình khai hoang chưa phải là các công trình bề thế. Các “trại ruộng” chủ yếu là những căn nhà đơn sơ bằng cây lá, vừa làm nơi dừng chân trong quá trình khai phá, sản xuất, vừa bố trí bàn thờ Tam bảo phục vụ đời sống tín ngưỡng. Khi ruộng vườn dần được mở mang, xóm làng ổn định, những công trình này từng bước được các thế hệ sau gìn giữ, sửa chữa và xây dựng kiên cố hơn.

Ngày nay, Chùa Thới Sơn có khuôn viên rộng rãi với sân chùa, cây xanh và các công trình phục vụ sinh hoạt tín ngưỡng, hành hương. Dù diện mạo đã thay đổi nhiều so với những công trình bằng cây lá thuở ban đầu, dấu ấn tín ngưỡng do Phật Thầy Tây An đặt nền móng vẫn là yếu tố quan trọng tạo nên bản sắc riêng của ngôi chùa.

Ba ngôi miếu phía trước Chùa Thới Sơn góp phần tạo nên bố cục “trước miếu, sau chùa”, một nét riêng trong không gian tín ngưỡng nơi đây. Ảnh: Tường Quang.

Không gian thờ tự mang nét riêng của Bửu Sơn Kỳ Hương

Một trong những điểm dễ nhận thấy khi bước vào Chùa Thới Sơn là cách bài trí không gian thờ tự có nhiều nét khác biệt so với nhiều ngôi chùa Phật giáo quen thuộc. Không gian chính gồm chính điện và hậu điện; chính điện thờ Tam bảo, còn hậu điện là nơi tưởng niệm, thờ Phật Thầy Tây An.

Trên các bàn thờ không bố trí nhiều tượng Phật hay tượng thần mà nổi bật là những tấm Trần điều màu đỏ - một dấu hiệu thờ tự đặc trưng gắn với Bửu Sơn Kỳ Hương. Cách bài trí mộc mạc góp phần thể hiện tinh thần coi trọng lòng thành, việc tu tâm và đời sống đạo đức hơn sự cầu kỳ về hình thức.

Phía trước sân chùa có ba ngôi miếu nhỏ thờ Vinh thần, Tả ngoại Sơn thần và Hữu ngoại Sơn thần. Sự sắp đặt này tạo nên bố cục “trước miếu, sau chùa”, góp phần làm rõ thêm những nét riêng trong không gian tín ngưỡng tại đây.

Chính những đặc điểm ấy khiến Chùa Thới Sơn trở thành địa điểm đáng chú ý đối với những người muốn tìm hiểu lịch sử Bửu Sơn Kỳ Hương cũng như đời sống tín ngưỡng bản địa được hình thành và phát triển trên vùng đất Nam Bộ.

Chùa nằm trong không gian cảnh quan Núi Két, còn gọi là Anh Vũ Sơn, một trong những ngọn núi thuộc vùng Thất Sơn. Núi, đồng ruộng, cây xanh cùng hệ thống đình, chùa, miếu tạo cho Thới Sơn một không gian văn hóa đặc trưng.

Không xa Chùa Thới Sơn còn có nhiều địa điểm văn hóa, lịch sử và tâm linh như Chùa Phước Điền, Đình Thới Sơn, Miếu Bà Chúa Xứ Bàu Mướp, Chùa Hòa Thạnh cùng các di tích lịch sử khác. Vì vậy, Chùa Thới Sơn có thể được nhìn nhận như một phần trong hành trình tìm hiểu lịch sử mở đất, tín ngưỡng và văn hóa của vùng Bảy Núi.

Năm 2026, Sở Du lịch tỉnh An Giang tiếp tục khảo sát Chùa Phật Thới Sơn cùng nhiều điểm đến trên địa bàn phường Thới Sơn, phục vụ định hướng quy hoạch và xây dựng sản phẩm du lịch địa phương theo hướng gắn khai thác tiềm năng với bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử.

Chính điện Chùa Thới Sơn với tấm Trần điều màu đỏ nổi bật, thể hiện nét thờ tự giản dị đặc trưng của Bửu Sơn Kỳ Hương. Ảnh: Tường Quang.

Lễ giỗ Phật Thầy và sức sống của một di sản tín ngưỡng

Trong đời sống tín ngưỡng tại Chùa Thới Sơn, lễ giỗ Phật Thầy Tây An Đoàn Minh Huyên là một trong những sự kiện quan trọng, thu hút đông đảo tín đồ và khách hành hương.

Năm 2025, lễ giỗ lần thứ 169 được tổ chức trong ba ngày, từ ngày 10 đến 12 tháng 8 âm lịch, trong đó lễ chính diễn ra ngày 12 tháng 8 âm lịch tại Chùa Thới Sơn. Theo thông tin giới thiệu của địa phương, sự kiện hằng năm thu hút hàng chục nghìn tín đồ và du khách đến hành hương, chiêm bái, cho thấy sức sống bền bỉ của tín ngưỡng gắn với Phật Thầy Tây An tại vùng đất này.

Vào những ngày lễ giỗ, không gian thường ngày thanh tĩnh của ngôi chùa trở nên nhộn nhịp. Tín đồ và người dân từ nhiều nơi trở về dâng hương, tưởng nhớ người khai sáng Bửu Sơn Kỳ Hương, đồng thời nhắc nhớ công lao của các bậc tiền nhân trong quá trình khai phá đất đai, lập làng và gây dựng cuộc sống.

Đối với cư dân Thới Sơn, lễ giỗ vì thế không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là dịp nhắc lại lịch sử hình thành quê hương, từ những cộng đồng Hưng Thới, Xuân Sơn buổi đầu đến vùng dân cư phát triển dưới chân Núi Két ngày nay.

Ngoài lễ giỗ Phật Thầy, vào ngày 14 và 15 tháng Giêng âm lịch, Chùa Thới Sơn còn tổ chức lễ cúng Tam bảo, Phật Thầy và cầu an đầu năm. Đây cũng là dịp nhiều tín đồ, người dân và khách thập phương tìm về dâng hương, cầu mong một năm bình an.

Không gian hậu điện tưởng niệm Phật Thầy Tây An Đoàn Minh Huyên, người khai sáng Bửu Sơn Kỳ Hương và có dấu ấn trong quá trình khai phá vùng Thới Sơn. Ảnh: Tường Quang.

Di tích lưu giữ ký ức vùng đất Thới Sơn

Bên cạnh những giá trị về tín ngưỡng và lịch sử khai phá, Chùa Thới Sơn còn được ghi nhận trong hệ thống di tích của tỉnh An Giang. Ngày 26/8/1999, UBND tỉnh An Giang công nhận Chùa Thới Sơn, Chùa Phước Điền và Đình Thới Sơn là di tích lịch sử cách mạng cấp tỉnh. Trong khuôn viên Chùa Thới Sơn hiện có bia di tích ghi dấu việc công nhận và bảo vệ công trình.

Giá trị của Chùa Thới Sơn được tạo nên từ nhiều lớp lịch sử: quá trình khai hoang, đời sống tín ngưỡng, sinh hoạt cộng đồng và truyền thống lịch sử của địa phương. Sự giao thoa ấy khiến ngôi chùa không chỉ có ý nghĩa đối với tín đồ Bửu Sơn Kỳ Hương mà còn trở thành một địa điểm giúp khách tham quan tiếp cận lịch sử vùng đất Nam Bộ qua những câu chuyện về cư dân, ruộng vườn, đình chùa và ký ức được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Trong ký ức của cư dân địa phương, Phật Thầy Tây An không chỉ được biết đến là người khai sáng Bửu Sơn Kỳ Hương mà tên tuổi ông còn gắn với quá trình quy tụ người dân, khai hoang, làm ruộng và hình thành làng xóm. Bởi vậy, việc tưởng nhớ Phật Thầy vừa mang màu sắc tín ngưỡng, vừa thể hiện sự tri ân đối với một nhân vật có dấu ấn sâu đậm trong lịch sử vùng Thới Sơn.

Qua nhiều thế hệ, dấu ấn ấy vẫn hiện diện trong những kỳ lễ giỗ, các cơ sở thờ tự, câu chuyện được lưu truyền và hệ thống di tích dưới chân Núi Két. Vào ngày thường, sân chùa và những hàng cây mang lại cảm giác thanh tĩnh; đến mùa lễ giỗ, nơi đây lại trở thành điểm hội tụ đông đảo tín đồ và khách hành hương, tạo nên một sắc thái văn hóa đặc trưng của vùng Bảy Núi.

Khuôn viên thanh tĩnh của Chùa Thới Sơn dưới chân Núi Két, nơi lưu giữ những dấu ấn về tín ngưỡng và lịch sử hình thành cộng đồng cư dân vùng Thất Sơn. Ảnh: Tường Quang.

Điểm dừng văn hóa dưới chân Núi Két

Trong bức tranh du lịch An Giang với nhiều điểm đến nổi tiếng như Núi Cấm, Núi Sam hay rừng tràm Trà Sư, Chùa Thới Sơn mang đến một góc nhìn khác về vùng đất Thất Sơn. Ở đó là câu chuyện của một tín ngưỡng bản địa, quá trình khai phá đất đai và sự hình thành những cộng đồng cư dân dưới chân núi từ hơn một thế kỷ rưỡi trước.

Đến Chùa Thới Sơn, du khách không chỉ tìm hiểu một công trình tín ngưỡng mà còn có thể cảm nhận sự gắn kết giữa con người với vùng đất qua những lớp trầm tích lịch sử. Từ những tấm Trần điều đỏ, bàn thờ giản dị đến khoảng sân rợp bóng cây và Núi Két làm nền phía sau, mỗi chi tiết đều góp phần tạo nên diện mạo riêng của ngôi chùa.

Hơn một thế kỷ rưỡi sau thời Phật Thầy Tây An, Chùa Thới Sơn vẫn là nơi người dân và tín đồ tìm về dâng hương, tưởng niệm, đồng thời lưu truyền những câu chuyện về quá trình mở đất. Sự hiện diện bền bỉ của ngôi chùa cho thấy những giá trị tín ngưỡng được hình thành trong buổi đầu khai phá vẫn tiếp tục có vị trí trong đời sống cộng đồng hôm nay.

Vì vậy, Chùa Thới Sơn không chỉ đáng chú ý với tư cách một cơ sở tín ngưỡng của Bửu Sơn Kỳ Hương, mà còn là dấu tích về hành trình khai hoang, lập làng và xây dựng đời sống tinh thần của cư dân Nam Bộ giữa thế kỷ XIX. Giữa không gian Núi Két và vùng Thất Sơn, ngôi chùa trở thành một điểm dừng văn hóa giúp người hôm nay hiểu thêm về lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc của vùng đất An Giang.