An ninh lương thực vẫn là mối lo ngại lớn đối với thế giới

Theo báo cáo chung được Tổ chức Nông Lương Liên hợp quốc (FAO) và Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) công bố ngày 22/4, nắng nóng cực đoan đang gây gián đoạn nghiêm trọng các hệ thống nông lương toàn cầu, đồng thời đe dọa sinh kế và sức khỏe của hơn 1 tỷ dân trên thế giới.

Báo cáo mang tên "Nắng nóng cực đoan và Nông nghiệp" nêu rõ, trong 50 năm qua, tần suất, cường độ và thời gian xảy ra các đợt nắng nóng đã tăng đột biến, ảnh hưởng xấu đến các hệ thống và cảnh quan nông nghiệp trên toàn thế giới. Nhiều vật nuôi bị sốc nhiệt khi nhiệt độ vượt 25 độ C, còn các loại cây trồng chủ lực bị giảm năng suất đáng kể khi nhiệt độ trên 30 độ C. Nhiều loài cá có nguy cơ chết hàng loạt khi tiếp xúc với nhiệt độ nước cao. Trong khi đó năm 2024, 91% diện tích đại dương toàn cầu hứng chịu ít nhất một đợt nắng nóng.

An ninh lương thực vẫn là mối lo ngại lớn đối với thế giới. Ảnh: AFP/TTXVN

Nắng nóng cực đoan cũng là mối nguy lớn đối với lao động nông nghiệp. Tại một số khu vực ở Nam Á, phía Nam sa mạc Sahara ở châu Phi và khu vực Trung Mỹ - Nam Mỹ, số ngày có nhiệt độ quá nóng để có thể làm việc ngoài trời lên tới 250 ngày mỗi năm. Báo cáo ước tính mỗi năm thế giới mất tới 500 tỷ giờ làm việc do nắng nóng gay gắt.
Các cơ quan của Liên hợp quốc nhận định nắng nóng cực đoan được xem như một "yếu tố nhân cấp rủi ro" làm trầm trọng thêm tình trạng hạn hán, cháy rừng và lây lan dịch bệnh, sâu bọ. Tổng Giám đốc FAO Khuất Đông Ngọc nhấn mạnh báo cáo trên cho thấy nắng nóng cực đoan là yếu tố gây rủi ro chính, làm gia tăng áp lực cho ngành trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, lâm nghiệp cũng như các cộng đồng và nền kinh tế phụ thuộc vào những lĩnh vực này.
Trong khi đó, Tổng thư ký WMO Celeste Saulo cũng nhận định nắng nóng không chỉ là hiểm họa khí hậu riêng lẻ mà còn là yếu tố cộng hưởng rủi ro, bộc lộ rõ và làm trầm trọng hơn những điểm yếu vốn có trong hệ thống nông nghiệp.
Trước thực trạng trên, báo cáo kêu gọi triển khai khẩn cấp các biện pháp như tăng cường lai tạo giống cây trồng, điều chỉnh mùa vụ và lịch gieo trồng, cải thiện quản lý trang trại... nhằm giảm thiểu tác động do nhiệt độ cao. Bên cạnh các giải pháp kỹ thuật, báo cáo cho rằng giải quyết tác động của nắng nóng đòi hỏi phải tháo gỡ các rào cản kinh tế - xã hội tại các nước thu nhập thấp và trung bình. Cộng đồng quốc tế cần tăng cường hợp tác để bảo vệ an ninh lương thực và hỗ trợ quá trình chuyển sang mô hình phát triển tạo phát thải thấp.
Trước đó, ông Maximo Torero, nhà kinh tế trưởng của FAO, từng cảnh báo cuộc xung đột ở Trung Đông có thể làm gia tăng rủi ro đối với an ninh lương thực toàn cầu, đặc biệt là đối với các quốc gia phụ thuộc nhiều vào lương thực, phân bón và nhiên liệu nhập khẩu.
Theo ông Torero, căng thẳng tại Trung Đông đang phơi bày điểm yếu của các quốc gia có sản lượng trong nước hạn chế và phụ thuộc nhiều vào nguồn cung bên ngoài. Một số quốc gia vùng Vịnh rất dễ bị tổn thương dù giàu có, do phụ thuộc lớn vào nhập khẩu thực phẩm và thương mại đường biển. Nguồn lực tài chính có thể giúp giảm bớt khó khăn trong ngắn hạn, nhưng không thể giải quyết được tình trạng gián đoạn các tuyến vận chuyển.
Tình hình ở Nam Á và một số khu vực ở châu Phi phía Nam Sahara cũng đáng quan ngại. Tại các khu vực này, những cú sốc đối với nguồn cung phân bón và năng lượng có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là trong mùa gieo trồng. Các quốc gia có nguồn lực tài chính hạn chế sẽ gặp khó khăn hơn để có thể chịu được chi phí nhập khẩu cao hơn hoặc thực hiện các giao dịch mua khẩn cấp.
Đối với các quốc gia thu nhập thấp vốn đã sử dụng rất ít đầu vào nông nghiệp (giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thức ăn chăn nuôi, vật tư nhà lưới, nước tưới và máy móc nông nghiệp), ngay cả những cắt giảm hạn chế về nguồn cung cũng có thể gây ra tổn thất sản xuất lớn.
Ông Torero cho rằng các chính phủ không nên chỉ dựa vào giá lương thực như một tín hiệu sớm về tình trạng căng thẳng, mà còn cần theo dõi giá phân bón, nguồn cung cấp khí đốt cho các nhà máy sản xuất phân bón, luồng vận chuyển và chi phí bảo hiểm hàng hải. Khi cuộc xung đột tiếp tục ảnh hưởng đến thị trường năng lượng, phân bón và vận chuyển, các nước cần có hành động sớm để giảm thiểu rủi ro gây căng thẳng rộng hơn đối với hệ thống lương thực toàn cầu.
Còn theo các chuyên gia phân tích, sự tắc nghẽn tại eo biển Hormuz có thể đẩy nông dân ASEAN vào hoàn cảnh khó khăn và giá lương thực tăng cao. Tuy nhiên, khu vực này có một số lựa chọn để giảm bớt áp lực. Các hoạt động quân sự của Mỹ và Israel nhằm vào Iran kể từ cuối tháng 2/2026 và hậu quả rộng hơn ở Tây Á đã làm tắc nghẽn chuỗi cung ứng năng lượng và phân bón. Cuộc xung đột đã khiến phần lớn các nhà máy sản xuất hàng hóa phải đóng cửa và làm gián đoạn xuất khẩu từ khu vực, làm đình trệ khoảng 20 đến 30% lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới và một phần ba lượng phân bón được giao dịch toàn cầu.
Tuyên bố bất khả kháng của Qatar - quốc gia cung cấp khoảng một phần năm lượng LNG toàn cầu, đối với LNG đã làm giảm hơn nữa sản lượng phân bón nitơ ở những nơi khác. Đồng thời, các hãng hàng không đang chuyển hướng những chuyến bay để tránh các khu vực xung đột ở vùng Vịnh, làm tăng chi phí nhiên liệu hàng không và chi phí hàng hóa vận chuyển bằng đường hàng không. Ngoài 60 triệu người ở vùng Vịnh, cú sốc này đang làm gia tăng tình trạng mất an ninh lương thực trên toàn thế giới: giá năng lượng tăng cao, vốn đã chiếm khoảng một nửa chi phí thực phẩm, sẽ đẩy chi phí sản xuất, lưu trữ và hậu cần lên cao. Hơn nữa, giá phân bón tăng cao sẽ khiến nông dân cắt giảm sử dụng phân bón, dẫn đến năng suất thấp hơn và thị trường khan hiếm hơn. Mặc dù giá phân bón urê chưa đạt đến mức cao như khi nổ ra cuộc xung đột tại Ukraine (U-crai-na) năm 2022, nhưng có thể sẽ đạt mức đó trong những tháng tới, khi đã tăng hơn 50% kể từ đầu năm nay.
Trong thời gian qua, xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn nguồn cung phân bón toàn cầu khi sản xuất tại các nước Vùng Vịnh đình trệ và kéo theo rủi ro đối với an ninh lương thực toàn cầu. Vùng Vịnh là một trong những trung tâm sản xuất phân bón quan trọng nhất của thế giới. Bà Sarah Marlow, Tổng biên tập mảng phân bón toàn cầu tại Argus Media cho biết khu vực này sản xuất gần 1/2 sản lượng lưu huỳnh được bán trên toàn cầu và khoảng 1/3 sản lượng urê - phân bón được giao dịch nhiều nhất thế giới. Ngoài ra, khu vực cũng cung cấp khoảng 25% lượng amoniac toàn cầu, một nguyên liệu quan trọng trong sản xuất phân bón.
Tuy nhiên, kể từ khi xung đột Mỹ-Israel với Iran bùng phát, nhiều nhà máy sản xuất phân bón, đặc biệt tại Qatar, đã phải ngừng hoạt động. Trong khi đó, eo biển Hormuz - tuyến vận tải hàng hải quan trọng của thế giới - phần lớn vẫn không thể lưu thông. Diễn biến này khiến giá phân bón toàn cầu tăng vọt và Liên hợp quốc bày tỏ đặc biệt lo ngại về tác động xấu đối với các nước đang phát triển.
Nhiều quốc gia sản xuất lương thực lớn như Mỹ và Australia phụ thuộc đáng kể vào nguồn urê và phốt phát từ các nước Vùng Vịnh. Brazil– nước sản xuất đậu tương lớn nhất thế giới – nhập khẩu phần lớn urê từ Qatar và Iran, trong khi Ấn Độ phụ thuộc vào nguồn phốt phát từ Saudi Arabia. Châu Á cũng là khu vực phụ thuộc nhiều nhất vào nguồn cung từ Vùng Vịnh. Theo số liệu năm 2024, khu vực này nhập khẩu 64% amoniac và hơn 50% lưu huỳnh cùng phốt phát từ Trung Đông.
Sự gián đoạn nguồn cung phân bón đang ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất nông nghiệp. Chuyên gia Sylvain Pellerin thuộc Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Pháp (INRAE) cho rằng nhu cầu đối với các loại phân bón chứa nitơ như urê, amoni nitrat và kali vẫn không ngừng tăng, đặc biệt tại châu Á. Nếu thiếu 3 loại đầu vào quan trọng này, sản lượng cây trồng toàn cầu có thể giảm tới 1/3.