Artemis II không phải chỉ để... ngắm chị Hằng!

Vì sao chỉ bay vòng mà không đổ bộ?

Artemis II gồm các phi hành gia của NASA Reid Wiseman, Victor Glover và Christina Koch, cùng phi hành gia CSA (Cơ quan Vũ trụ Canada) Jeremy Hansen. Tàu Orion của Artemis II dự kiến hạ cánh xuống Thái Bình Dương ngoài khơi San Diego hôm nay, 10/4/2026. Sứ mệnh tiếp theo của Artemis III dự kiến diễn ra trong năm 2027.

Chuyến bay đầu tiên đưa con người hạ cánh xuống MT là Apollo 11 của Mỹ, đổ bộ thành công vào ngày 20/7/1969. Phi hành gia Neil Armstrong là người đầu tiên đặt chân lên bề mặt, theo sau là Buzz Aldrin, đánh dấu cột mốc lịch sử quan trọng trong công cuộc chinh phục vũ trụ của nhân loại. Như vậy, sau hơn 57 năm, con người lại hướng về phía MT, nhưng đây là màn mở đầu cho chương trình thám hiểm vũ trụ sâu hơn, tham vọng hơn, bao trùm hơn và nhìn xa hơn bất kỳ chương trình nào từng được nhân loại tiến hành trước đó, không riêng với người Mỹ.

Phi hành đoàn Artemis II. Ảnh: NASA

Câu hỏi trên cũng xuất hiện nhiều nhất trên mạng xã hội kể từ khi Artemis II rời bệ phóng. Nhìn bề ngoài, sứ mệnh bay vòng qua MT 10 ngày của Artemis II có vẻ "ít hoành tráng" hơn Apollo 11 năm 1969, nhưng đích đến của Artemis II không phải là đổ bộ MT mà là xây dựng (XD) nền móng cho giai đoạn mới trong công cuộc chinh phục vũ trụ của loài người. Artemis được thiết kế như 1 chương trình của nhân loại. Đến ngày 06/4, Orion chạm mốc 406.773km cách trái đất (TĐ). Kỷ lục cũ của Apollo 13 năm 1970 là 400.171km đã bị vượt qua sau hơn nửa thế kỷ. Con người chưa bao giờ đứng ở nơi xa xôi như vậy từ khi tồn tại trên hành tinh này. Cũng trong ngày hôm đó, tàu Orion bay qua điểm gần nhất với bề mặt MT ở khoảng cách 6.550km. Phi hành đoàn quan sát 30 mục tiêu địa chất được lên kế hoạch sẵn, bao gồm miệng hố Orientale rộng gần 1.000km, vết thương 3,8 tỷ năm tuổi trên bề mặt MT. Ngoài ra, họ còn chứng kiến điều mà không ai trong lịch sử từng thấy bằng mắt thường, đó là nhật thực toàn phần kéo dài 54 phút, khi MT che khuất hoàn toàn mặt trời từ góc nhìn trong không gian sâu.

Về hình dạng, tàu Orion và tàu Apollo trông không quá khác nhau, đều là viên nang hình nón, nhưng đó cũng là nơi sự giống nhau kết thúc. Orion lớn hơn và nặng hơn đáng kể so với Apollo, thể tích bên trong gần gấp đôi, đủ cho 4 người thay vì 3, với khả năng mở rộng lên đến 6 người trong tương lai. Quan trọng hơn, tàu được trang bị hệ thống máy tính và điện tử hiện đại nên khả năng xử lý thông tin của Orion vượt xa Apollo hàng trăm nghìn lần. Điểm khác biệt then chốt là Orion có khả năng bay độc lập mà không cần sự hướng dẫn liên tục từ mặt đất, điều cực kỳ quan trọng khi thực hiện các sứ mệnh dài hơn trong tương lai - nơi độ trễ tín hiệu từ TĐ không còn chấp nhận được. Module dịch vụ của Orion cũng do Cơ quan Vũ trụ Châu Âu (ESA) thực hiện - điểm nhấn thể hiện sự quốc tế hóa của chương trình, cho thấy Artemis không chỉ là của NASA, của người Mỹ, mà là liên minh với sự tham gia của cơ quan hàng không vũ trụ nhiều nước.

Quỹ đạo bay của Artemis II Ảnh: NASA

Mục tiêu không chỉ đến, mà là ở lại

Chương trình Artemis và Apollo có sự khác biệt lớn. Apollo sinh ra từ nhu cầu địa chính trị phải đặt chân lên MT trước Liên Xô (cũ) để chứng minh sức mạnh công nghệ của nước Mỹ. Khi Apollo 17 rời MT năm 1972, chương trình gần như bị xóa sổ ngay sau đó. Nhân loại không trở lại thăm chị Hằng chẳng phải vì thiếu khả năng, mà bởi không còn lý do chiến lược để tiếp tục cuộc chạy đua.

Lộ trình Artemis khác hẳn vì NASA không dừng ở Artemis II. Đây chỉ là mốc đầu tiên trong chuỗi phát triển có hệ thống. Artemis III (2027) sẽ không đổ bộ MT mà thực hiện thử nghiệm tích hợp trong quỹ đạo thấp của TĐ - nơi Orion sẽ lần đầu tiên kết nối và làm việc chung với các tàu đổ bộ thương mại của SpaceX, Blue Origin. Artemis IV (dự kiến đầu năm 2028) được xem là lần đổ bộ có con người đầu tiên kể từ Apollo 17, với điểm đến là cực Nam MT - vùng lãnh thổ Apollo chưa bao giờ chạm tới.

Và Artemis V (cuối năm 2028) là lần đổ bộ thứ 2 đồng thời đánh dấu những nỗ lực đầu tiên XD căn cứ thường trú trên MT. Từ đây trở đi, NASA hướng đến mục tiêu ít nhất 1 lần đổ bộ mỗi năm và tiến tới 2 lần mỗi năm khi hạ tầng hoàn thành.

Tháng 3/2026, NASA công bố kế hoạch Artemis Base Camp, sáng kiến trị giá 20 tỷ USD được triển khai qua 3 giai đoạn trong vòng 1 thập kỷ. Giai đoạn 1 là XD nền tảng bao gồm đưa xe thám hiểm môi trường sống ban đầu và trang thiết bị công nghệ lên cực Nam qua các sứ mệnh có người lẫn robot thường xuyên. Giai đoạn 2 gồm nâng cấp cơ sở hạ tầng bán cư trú, logistics thường trực, bao gồm xe thám hiểm có áp suất của Nhật Bản (JAXA).

Giai đoạn 3 là mục tiêu cuối cùng, xây căn cứ thường trú với hệ thống điện hạt nhân, năng lượng mặt trời, mạng định vị GPS riêng trên MT và hạ tầng đủ sức duy trì sự hiện diện liên tục của con người.

Thách thức lớn nhất không phải đưa người đến mà là duy trì sự hiện diện dài ngày trong điều kiện sống vô cùng khắc nghiệt. Mặt trăng có chu kỳ đêm kéo dài 2 tuần, nhiệt độ xuống âm 173 độ C. NASA đã lên kế hoạch triển khai lò phản ứng hạt nhân Lunar Reactor-1 vào năm 2030 để giải quyết bài toán năng lượng này. Đây là công nghệ mà Apollo không có và không cần vì chỉ ở lại vài ngày. Khác với Apollo là chương trình riêng của Mỹ, Artemis là chương trình của thế giới. Hiệp ước Artemis (Artemis Accords) là bộ nguyên tắc pháp lý về thám hiểm không gian hòa bình, hiện có 61 quốc gia ký kết, trải dài từ Châu Âu đến Châu Á, Nam Mỹ và Châu Phi. Module dịch vụ Orion do Cơ quan Hàng không vũ trụ Châu Âu (ESA) chế tạo. Phi hành đoàn Artemis II có đại diện Canada. Kế hoạch căn cứ MT bao gồm đóng góp từ JAXA của Nhật Bản và ASI của Italia.

Artemis II rời dàn phóng Ảnh: NASA

Hơn thế nữa, Artemis là chương trình NASA đầu tiên hợp tác quy mô lớn với khu vực tư nhân gồm SpaceX và Blue Origin đang cạnh tranh XD tàu đổ bộ MT. Điều này không chỉ giúp giảm chi phí, mà còn tạo ra hệ sinh thái kinh tế trong không gian hoàn toàn mới, nơi thương mại và khoa học cùng tồn tại.

Lý do để quay lại mặt Trăng

Apollo đổ bộ ở vùng xích đạo phẳng vì lý do kỹ thuật đơn giản chỉ cần dễ hạ cánh, khám phá khoa học là phụ; còn Artemis nhắm thẳng vào cực Nam - một trong những nơi khắc nghiệt nhất với các miệng hố sâu chưa bao giờ thấy ánh nắng trong hàng tỷ năm, nhiệt độ có thể xuống âm 230 độ C. Và chính trong bóng tối vĩnh cửu đó, nước đá có thể tồn tại ổn định qua thiên niên kỷ. Nước đá trên MT không chỉ là nguồn nước uống, mà là nguyên liệu thô để sản xuất hydro và oxy, nhiên liệu tên lửa. Nếu con người có thể tiếp nhiên liệu ngay trên MT, chi phí cho các sứ mệnh xa hơn, tới tiểu hành tinh, đến Sao Hỏa sẽ giảm đáng kể. Và như thế, MT không còn là điểm đến, nó trở thành trạm tiếp nhiên liệu của nhân loại trong hành trình tiến ra thiên hà.

Tầm nhìn từ MT đến Sao Hỏa là điểm khác biệt lớn nhất, Apollo không được thiết kế để đi đến Sao Hỏa như Artemis. Toàn bộ kiến trúc Artemis, từ tàu Orion đến hệ thống hỗ trợ sự sống, từ căn cứ MT đến công nghệ nhiên liệu hạt nhân, được XD để kiểm tra từng yếu tố cần thiết cho hành trình liên hành tinh. Phi hành đoàn sẽ phải học cách sống nhiều tháng trong không gian sâu, cách khai thác tài nguyên tại chỗ cùng biện pháp duy trì sức khỏe tâm lý và thể chất cách TĐ cả trăm triệu ki-lô-mét.

Apollo là khoảnh khắc chớp nhoáng, rực rỡ rồi kết thúc. Artemis II không có sự hào nhoáng ấy vì nhân loại không còn chạy đua để chứng minh mình có thể lên MT. Lần này, chúng ta đến để ở lại, để tiếp tục đi xa hơn, tới những chân trời mà ngay cả những người đặt chân lên MT năm 1969 cũng chẳng dám mơ tới.