ASEAN: Kiến tạo mô hình phát triển để tăng trưởng bền vững

Quang cảnh Phiên thảo luận với chủ đề “Những mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu”. Ảnh: D.Thiện

Những động lực tăng trưởng cũ đang thay đổi

Tại Phiên thảo luận với chủ đề “Những mô hình phát triển mới trong bối cảnh chuyển dịch toàn cầu” trong khuôn khổ Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 tổ chức chiều 10/6, các chuyên gia cho biết, trong nhiều thập niên qua, ASEAN được xem là một trong những khu vực phát triển năng động nhất thế giới nhờ mô hình tăng trưởng dựa trên nền kinh tế mở, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài, lực lượng lao động cạnh tranh và định hướng xuất khẩu. Mô hình này đã giúp hàng triệu người thoát nghèo, thúc đẩy công nghiệp hóa và đưa ASEAN trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, những nền tảng từng tạo nên thành công đó đang đứng trước yêu cầu phải thích ứng mạnh mẽ với bối cảnh mới.

Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Thái Lan Sarun Charoensuwan cho rằng, mô hình tăng trưởng truyền thống không phải đã thất bại, nhưng những điều kiện từng bảo đảm cho thành công của mô hình này đang thay đổi nhanh chóng, khi chủ nghĩa bảo hộ gia tăng, thương mại toàn cầu có xu hướng phân mảnh, công nghệ phát triển với tốc độ cao, rủi ro khí hậu ngày càng lớn, trong khi nhiều quốc gia ASEAN phải đối mặt với già hóa dân số, năng suất tăng trưởng chậm và nguy cơ mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình.

Theo ông Sarun Charoensuwan, để thích ứng với những chuyển động đó, ASEAN cần tập trung vào ba ưu tiên chiến lược là tăng cường khả năng chống chịu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và sẵn sàng cho tương lai, đồng thời xây dựng những hình thức hợp tác mới. Điều này đòi hỏi khu vực tiếp tục duy trì môi trường thương mại và đầu tư cởi mở, đa dạng hóa chuỗi cung ứng, củng cố an ninh lương thực và năng lượng, cũng như đầu tư mạnh mẽ hơn cho hạ tầng số, kỹ năng số và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Từ góc nhìn rộng hơn về các chuyển dịch toàn cầu, bà Mari Pangestu - nguyên Bộ trưởng Thương mại Indonesia nhận định thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mang tính cấu trúc chưa từng có tiền lệ. Theo đó có năm động lực lớn đang tái định hình môi trường phát triển gồm: sự dịch chuyển của cán cân quyền lực quốc tế; các thách thức về y tế và già hóa dân số; chuyển đổi năng lượng; biến đổi khí hậu và cuộc cách mạng công nghệ số, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI).

Bà Mari Pangestu cho rằng những xu hướng này đang hội tụ và tác động đồng thời đến mọi nền kinh tế. Trong bối cảnh đó, ASEAN không nên chỉ phản ứng thụ động trước các biến động quốc tế mà cần phát huy vai trò chủ động trong việc định hình các chương trình nghị sự phát triển mới. Với quy mô thị trường lớn, vị thế kinh tế ngày càng tăng và những thành tựu tích lũy trong nhiều thập niên, ASEAN có đủ điều kiện để trở thành một cực tăng trưởng quan trọng của thế giới.

Tuy nhiên, theo nguyên Bộ trưởng Thương mại Indonesia, để làm được điều đó, khu vực cần xây dựng một mô hình phát triển phù hợp với bối cảnh mới. Thay vì chỉ tập trung thu hút FDI phục vụ hoạt động lắp ráp, ASEAN cần hướng tới các dòng vốn có khả năng chuyển giao công nghệ, phát triển chuỗi cung ứng nội địa và tạo việc làm có giá trị gia tăng cao hơn. Quá trình này phải đi kèm với các chính sách công nghiệp chủ động, đầu tư cho hạ tầng, năng lượng, kỹ năng lao động và hệ thống tiêu chuẩn chất lượng.

Một nội dung được bà Mari Pangestu đặc biệt nhấn mạnh là mối quan hệ giữa hội nhập và tự chủ chiến lược. Theo bà, đây không phải hai mục tiêu đối lập mà bổ trợ cho nhau. Chính quá trình hội nhập sâu rộng thông qua các cơ chế như Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP), Hiệp định Đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và các sáng kiến hợp tác nội khối ASEAN, sẽ tạo nền tảng giúp khu vực nâng cao năng lực tự chủ trong bối cảnh cạnh tranh địa kinh tế ngày càng gay gắt.

Các chuyên gia trao đổi tại Phiên thảo luận. Ảnh: D.Thiện

Xây dựng nền tảng phát triển cho giai đoạn mới

Bên cạnh việc nhận diện những thách thức mới, các chuyên gia cho rằng ASEAN cần xác định rõ các động lực tăng trưởng mới nếu muốn duy trì vị thế là một trong những khu vực phát triển năng động nhất thế giới trong những thập niên tới.

Theo GS. Lee Keun - Đại học Quốc gia Seoul (Hàn Quốc), sự trở lại của chính sách công nghiệp đang trở thành xu hướng nổi bật của kinh tế thế giới. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn ngày càng gia tăng, những cú sốc từ đại dịch và đứt gãy chuỗi cung ứng đã làm lộ rõ các hạn chế của mô hình toàn cầu hóa truyền thống. Ngay cả những tổ chức từng ủng hộ mạnh mẽ tự do hóa như Ngân hàng Thế giới (WB) hay Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) cũng đã có cách nhìn khác về vai trò của các công cụ hỗ trợ công nghiệp.

Dẫn kinh nghiệm của Hàn Quốc, ông Lee Keun cho rằng việc xây dựng các doanh nghiệp lớn dẫn dắt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình công nghiệp hóa và nâng cấp chuỗi giá trị. Ông chia sẻ, trước đây Hàn Quốc từng áp dụng mức thuế nhập khẩu rất cao đối với ô tô chở khách để tạo không gian phát triển cho Hyundai trước khi doanh nghiệp này đủ sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Liên hệ với Việt Nam, ông Lee Keun nhận định quá trình chuyển đổi sang xe điện đang cho thấy nhiều tín hiệu tích cực, đồng thời khuyến nghị Việt Nam cần thúc đẩy mạnh hơn các doanh nghiệp dẫn dắt trong những ngành có lợi thế như chế biến sâu và xây dựng thương hiệu nông sản.

Trong khi đó, GS. Masahiro Kawai - Trường Cao học Chính sách công, Đại học Tokyo (Nhật Bản) cho rằng không có một mô hình phát triển cố định cho mọi giai đoạn. Các quốc gia luôn phải điều chỉnh chiến lược phát triển theo trình độ kinh tế, điều kiện bên ngoài và những ưu tiên chính sách mới. Khi nền kinh tế phát triển lên mức thu nhập cao hơn, động lực tăng trưởng cũng dịch chuyển từ lao động giá rẻ và tích lũy vốn sang đổi mới sáng tạo, công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực.

Dù vậy, theo GS. Masahiro Kawai, ASEAN không cần xây dựng một mô hình hoàn toàn mới. Những yếu tố từng tạo nên thành công của khu vực như định hướng mở, thu hút đầu tư nước ngoài, hội nhập kinh tế và sự kết hợp giữa Nhà nước với thị trường vẫn còn nguyên giá trị. Điều quan trọng là ASEAN phải mở rộng nhu cầu trong nước và trong khu vực, đa dạng hóa đối tác thương mại và chuỗi cung ứng, đồng thời tăng cường tự chủ chiến lược để giảm thiểu các cú sốc từ bên ngoài.

Đề cập đến xu hướng phát triển mới, chuyên gia kinh tế TS. Võ Trí Thành cho rằng tư duy phát triển của thế giới đã có nhiều thay đổi trong vài thập niên qua. Nếu như trước đây trọng tâm là tăng trưởng kinh tế, sau đó là giảm nghèo và phát triển bền vững, thì hiện nay các quốc gia đang hướng tới mô hình phát triển bao trùm, có khả năng chống chịu và dựa trên đổi mới sáng tạo.

Theo TS. Võ Trí Thành, quá trình phát triển hiện nay gắn liền với hàng loạt chuyển đổi lớn, từ kinh tế nâu sang kinh tế xanh, từ kinh tế tuyến tính sang kinh tế tuần hoàn và từ kinh tế truyền thống sang kinh tế số. Từ thực tiễn Việt Nam, TS. Thành cho rằng, ổn định kinh tế vĩ mô, cải cách theo hướng thị trường và hội nhập quốc tế tiếp tục là những trụ cột quan trọng của chính sách phát triển. Đồng thời, cải cách thể chế cần hướng tới mục tiêu cao hơn là thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển.

Ở cấp độ khu vực, vị chuyên gia đề xuất ASEAN cần tiến thêm một bước trong tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN, không chỉ thúc đẩy tự do hóa và thịnh vượng chung mà còn thu hẹp khoảng cách phát triển, tăng cường kết nối, đồng thời nghiên cứu hình thành một “Cộng đồng đổi mới sáng tạo ASEAN” như một trụ cột mới cho tương lai.

Nhìn từ góc độ đầu tư, ông Srini Nagarajan - Giám đốc điều hành khu vực châu Á của British International Investment (BII), cho rằng các nền kinh tế ASEAN đang phải xử lý đồng thời nhiều thách thức từ địa chính trị, đa dạng hóa chuỗi cung ứng đến chuyển đổi năng lượng. Trong bối cảnh đó, việc tạo dựng môi trường đầu tư ổn định, minh bạch và có khả năng dự báo là điều kiện tiên quyết để thu hút các dòng vốn dài hạn.

Ông Srini Nagarajan cho biết các nhà đầu tư hiện đặc biệt quan tâm tới tính nhất quán của chính sách, nhu cầu hạ tầng rõ ràng, nguồn nhân lực chất lượng cao và các cơ chế chia sẻ rủi ro. Trong lĩnh vực năng lượng, dù chi phí năng lượng tái tạo và công nghệ lưu trữ đang giảm nhanh, nhưng hạ tầng lưới điện vẫn là điểm nghẽn lớn đối với nhiều quốc gia ASEAN. Vì vậy, bên cạnh việc thúc đẩy Lưới điện ASEAN, khu vực cần đẩy mạnh đầu tư vào hệ thống truyền tải, hạ tầng xe điện và các công nghệ năng lượng mới./.