Ba bảo tháp xá lợi triều Trần ở Ninh Bình có nguy cơ biến mất

Tại một hội thảo khoa học hồi cuối tháng 8/2026 về Điển tịch Phật giáo Việt Nam, TS. Nguyễn Ngọc Quý (Viện Khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã cảnh báo về thực trạng bảo tồn hệ thống bảo tháp Phật giáo thời Trần tại Ninh Bình. Những phát hiện khảo cổ đặt ra yêu cầu cấp bách về một chương trình nghiên cứu liên ngành và bảo vệ khẩn cấp trước khi những báu vật lịch sử này biến mất vĩnh viễn.

TS. Nguyễn Ngọc Quý, Viện Khảo cổ học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ảnh: Bình Minh

Những dấu tích lịch sử vô giá

TS. Nguyễn Ngọc Quý cho biết, nghiên cứu khảo cổ năm 2022 đã làm phát lộ những dấu tích lịch sử vô giá.

Hành cung Vũ Lâm trong vùng Quần thể danh thắng Tràng An - Ninh Bình từng là "đầu não" kháng chiến chống quân Nguyên - Mông của vương triều Trần. Nơi đây cũng là nơi lưu giữ những dấu vết khởi đầu cho con đường tu hành khổ hạnh của Phật hoàng Trần Nhân Tông.

Tại khu vực Vườn Am (sông Ngô Đồng), các nhà khảo cổ đã phát hiện một nền đất đắp dựa lưng vào núi - nơi được xác định là thảo am đầu tiên mà Phật hoàng dựng lên khi xuống tóc tu hành.

Đặc biệt, ở phía sau đền Thái Vi (khu đền Triều Vũ), dấu tích bếp lửa cũng được khai quật. Những tàn tích than tro đang được tiến hành phân tích vi khảo cổ học nhằm tái hiện chi tiết đời sống sinh hoạt của hoàng tộc nhà Trần trong thời kỳ này.

Tại khu vực Vườn Am tương truyền là nơi tụ tập đầu tiên của Phật hoàng Trần Nhân Tông, các nhà khảo cổ đã phát hiện một số di vật gạch, ngói thời Trần và di tích nền đắp bằng đất sét. Ảnh: Nhóm nghiên cứu 

Ba ngôi bảo tháp chứa xá lị độc nhất vô nhị

Dựa trên việc đối chiếu kết quả khảo cổ học với các văn bia ma nhai cổ, TS. Nguyễn Ngọc Quý cùng nhóm cộng sự bước đầu khẳng định Ninh Bình từng tồn tại hệ thống 3 ngôi bảo tháp Phật giáo lưu giữ xá lị của các vị sơ tổ tối cao của Thiền phái Trúc Lâm.

Một là tháp trên núi Non Nước (núi Dục Thúy), thờ xá lị của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Trong văn bia "Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký" viết năm Thiệu Phong thứ ba (1343), danh nhân Trương Hán Siêu đã miêu tả ngôi tháp này vốn được xây bốn tầng, soi bóng xuống dòng sông.

Hai là tháp trên núi Tiên Long, thờ xá lị của Nhị tổ Pháp Loa. Văn bia "Tiên Long sơn Kim Cương tự Hiển Diệu tháp bi văn" do Cung Tĩnh đại vương Trần Nguyên Trác soạn thảo đã gián tiếp ghi nhận tháp được dựng lên theo di nguyện của Nhị tổ để chứa xá lị.

Ba là tháp trên núi Thụ Mộc - Ghềnh Tháp, thờ xá lị của Hiền sư Trí Nhu - vị sư đã có công đức rất lớn trong việc trực tiếp vận động xây dựng các bảo tháp.

Di tích Ghềnh Tháp. Ảnh: Nhóm nghiên cứu 

Nền móng tháp tại núi Thụ Mộc. Ảnh: Nhóm nghiên cứu

TS. Nguyễn Ngọc Quý nhấn mạnh thông tin đặc biệt: "Tháp Phật giáo ở Ninh Bình mang phong cách riêng biệt về kiến trúc, nghệ thuật tạo hình và kỹ thuật xây dựng không nơi nào có được, mang ảnh hưởng trực tiếp của nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ qua con đường phía Nam đi từ Chămpa vào Đại Việt (được xem là hệ quả trực tiếp từ chuyến du hành phương Nam lịch sử của Phật hoàng Trần Nhân Tông)".

Di sản vô giá trước nguy cơ bị xóa nhòa

Dù mang giá trị lịch sử và tâm linh vô cùng lớn, hệ thống bảo tháp thời Trần tại Ninh Bình hiện đang bị xâm hại và tàn phá nghiêm trọng, nhiều dấu tích đã bị xóa nhòa.

Bảo tháp thờ Phật hoàng trên núi Dục Thúy nay bị đè lên bởi các công trình Phật tự mới. Những viên gạch tháp quý giá từ thế kỷ XIII hiện chỉ còn lại vài mảnh vụn rơi rớt, kẹt lại trong các kẽ đá núi.

Trên đỉnh núi Tiên Long, ngôi tháp thờ Nhị tổ Pháp Loa cũng đã đổ sập hoàn toàn. Nền móng cũ cùng những viên gạch cổ nằm chơ vơ, rơi vãi khắp đỉnh núi, đối diện với nguy cơ bị bào mòn bởi thời tiết và sự lãng quên.

Với ngôi tháp trên núi Thụ Mộc, tại thời điểm khai quật năm 1984, các nhà khảo cổ chưa nhận diện được cấu trúc "hố thiêng" chứa xá lị. Việc xử lý hố thiêng chưa được thấu đáo khiến các bí ẩn nằm sâu trong lòng tháp vẫn chưa thể làm sáng tỏ.

Ngoài ra, văn bia ma nhai trên núi Thụ Mộc hiện đã mờ mòn không còn rõ chữ, trong khi tấm bia trên núi Tiên Long cũng bị sứt mẻ tương đối nặng nề làm mất nhiều dòng chữ chứa thông tin lịch sử quan trọng.

Văn bia Dục Thúy sơn Linh Tế tháp ký. Ảnh: Nhóm nghiên cứu

Tiên Long sơn Kim Cương tự Hiển Diệu tháp bi văn. Ảnh: Nhóm nghiên cứu

"Nhiều di tích Phật giáo thời Trần tại Ninh Bình cực kỳ quan trọng thế nhưng chưa được chú ý đúng mức, dẫn đến bị lãng quên hoặc xâm hại rất lớn", TS. Nguyễn Ngọc Quý trăn trở.

Để cứu lấy hệ thống bảo tháp trước nguy cơ xóa nhòa vĩnh viễn, các chuyên gia đề xuất tỉnh Ninh Bình cần nhanh chóng triển khai các cuộc khai quật khảo cổ học tại núi Tiên Long để cứu vãn phần nền móng và tìm hiểu kỹ thuật xây dựng hố thiêng. Đồng thời, cần có sự phối hợp liên ngành giữa khảo cổ học, lịch sử học và Hán Nôm học để giải mã những phần chữ tối nghĩa, bị hư hại trên các văn bia ma nhai cổ.

Việc bảo vệ và đưa những di sản này trở lại đời sống hiện đại không chỉ là trách nhiệm với tổ tiên, mà còn góp phần bảo tồn "bức tranh" lịch sử rực rỡ của Phật giáo Trúc Lâm thời Trần trên mảnh đất cố đô.