Ba điều ở Trung Đông mà Mỹ và Israel sẽ không thay đổi được sau cuộc chiến với Iran

Cảnh đổ nát ở thủ đô Tehran của Iran sau các vụ không kích của lực lượng Mỹ-Israel ngày 3/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Theo bài viết của nhà bình luận chính trị Mohamed Elmenshawy trên trang Al Jazeera ngày 4/6, trong mọi cuộc chiến lớn ở Trung Đông, luôn xuất hiện một ảo tưởng rằng bom đạn có thể viết lại lịch sử. Cuộc chiến mà Mỹ và Israel phát động chống Iran đang nhanh chóng vẽ lại bản đồ Trung Đông theo những cách chưa từng thấy trước đây. Tuy nhiên, vẫn có những thực tế bền vững mà chiến tranh và bom đạn, dù chính xác đến đâu, cũng không thể xóa bỏ hay thay đổi.

Địa lý chiến lược

Kể từ khi nền văn minh nhân loại lần đầu bén rễ tại khu vực này, địa lý đã chi phối vận mệnh khu vực. Eo biển Hormuz vẫn là nơi kiểm soát tuyến vận chuyển gần một phần năm lượng dầu mỏ của thế giới. Kênh đào Suez vẫn là một trong những huyết mạch quan trọng nhất của thương mại quốc tế. Địa lý là yếu tố mà không lực lượng quân sự nào có thể thay đổi.

Iran sẽ vẫn là một quốc gia nhìn ra eo biển Hormuz sau khi chiến tranh kết thúc. Yemen sẽ vẫn là cửa ngõ phía Nam của eo biển Bab el-Mandeb, một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới. Ai Cập sẽ tiếp tục kiểm soát kênh đào Suez.

Trong một số trường hợp, chiến tranh có thể thay đổi người kiểm soát những địa điểm này, nhưng không thể thay đổi ý nghĩa địa lý. Chừng nào yếu tố địa lý đó còn tồn tại, cuộc cạnh tranh nhằm kiểm soát yếu tố này cũng sẽ tiếp diễn.

Vấn đề Palestine

Theo nhà bình luận Elmenshawy, vấn đề Palestine cũng sẽ không biến mất khỏi chương trình nghị sự khu vực. Iran đã đầu tư vào sự nghiệp của người Palestine và sử dụng vấn đề này về mặt ý thức hệ cũng như chiến lược, nhưng Iran không tạo ra cũng như không thể chấm dứt vấn đề đó.

Vấn đề Palestine đã tồn tại trước khi nước Cộng hòa Hồi giáo Iran ra đời và sẽ tiếp tục hiện diện bất kể chính quyền Iran thành công, tồn tại hay thất bại. Tình cảnh của gần 8 triệu người Palestine sẽ không thay đổi cho dù Mỹ và Israel phá hủy chương trình hạt nhân của Iran hay sát hại lãnh tụ tối cao của nước Cộng hòa Hồi giáo này.

Dư luận Arab từ Đại Tây Dương đến vùng Vịnh, bao gồm cả thế hệ trẻ sống tại những quốc gia có quan hệ hòa bình chính thức với Israel, vẫn quan tâm sâu sắc tới vấn đề Palestine. Vì vậy, trật tự khu vực nào không giải quyết được vấn đề Palestine đều sẽ mang trong mình những hạt giống bất ổn.

Chia rẽ giáo phái

Cuộc chiến chống Iran của Mỹ và Israel đã làm gia tăng căng thẳng giáo phái tại nhiều quốc gia trong khu vực, bao gồm Iraq, Liban và Yemen. Tuy nhiên, những căng thẳng này không bắt đầu từ Cách mạng Hồi giáo Iran và cũng sẽ không chấm dứt nếu Iran thất bại.

Cuộc chiến có thể làm thay đổi cán cân quyền lực giữa các nhóm giáo phái tại Iraq, Liban và Yemen, nhưng sẽ không xóa bỏ bản sắc giáo phái. Các cộng đồng Hồi giáo dòng Shiite tại Bahrain, Iraq, Liban và Saudi Arabia có những bất bình và thực tế xã hội riêng, độc lập với Iran và họ sẽ tiếp tục định hình bức tranh chính trị của mình bất kể số phận Iran ra sao.

Cuộc chiến đã giáng một đòn mạnh vào dòng Hồi giáo chính trị liên kết với Iran và góp phần làm phân mảnh cấu trúc ý thức hệ của “trục kháng cự”. Tuy nhiên, các phong trào Hồi giáo chính trị trong khu vực đa dạng và phức tạp hơn rất nhiều.

Tổ chức Anh em Hồi giáo, các phong trào Salafi hoạt động xã hội và nhiều xu hướng Hồi giáo mang màu sắc dân tộc chủ nghĩa đều xuất phát từ các bối cảnh xã hội địa phương và những bất bình chính trị không liên quan đến Iran.

Điều mà cuộc chiến sẽ không thay đổi là thực tế rằng đối với hàng triệu người trong khu vực, Hồi giáo là nguồn gốc bản sắc và là khuôn khổ để họ hiểu về công lý, chính trị và sự kháng cự. Điểm tựa này sẽ không biến mất khi Mỹ phá hủy cơ sở hạt nhân Fordow gần thành phố Qom của Iran. Sau khi một trục quyền lực sụp đổ, nhiều khả năng sẽ xuất hiện sự cạnh tranh giữa các hệ quy chiếu Hồi giáo khác nhau.

Nhà bình luận Elmenshawy kết luận rằng các cuộc chiến lớn có thể thay đổi chính phủ, diện mạo và cán cân quyền lực, nhưng hiếm khi chạm tới bản chất nền tảng bên dưới.