Bà Mỵ 'Then' ở Xuân Vân

Bà Hà Thị Mỵ hướng dẫn các cháu học sinh đánh đàn Tính, hát Then.

Làm mới điệu Then

Từng tham gia công tác xã hội, làm Phó Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Trung Trực (cũ) nay là xã Xuân Vân, rồi làm công tác dân số của thôn, bà Mỵ có điều kiện phát triển văn hóa, văn nghệ trong các phong trào của Hội. Việc duy trì tập luyện hát Then, đánh đàn Tính giúp cho hội viên giữa các chi hội thêm gắn kết, cùng nhau thực hiện tốt các hoạt động của Hội hơn.

Nhìn những nét chữ rõ ràng, sạch đẹp chép lại từng câu thơ, lời hát Then trong những cuốn sổ dày dặn, mới thấy được sự say mê, tâm huyết của bà Mỵ với văn hóa truyền thống. Đặc biệt, không chỉ sưu tầm, ghi chép lại tỉ mỉ những bài hát Then từ những nghệ nhân, hay nghe được trên internet, youtube để tự học và dạy lại cho mọi người, bà Mỵ còn sáng tác lời mới phù hợp với đời sống đang đổi thay từng ngày. Trong đó, có những bài hát đã giúp bà tuyên truyền, vận động hiệu quả hơn các phong trào, hoạt động ở cơ sở.

Một buổi tập luyện của các thành viên CLB hát Then, đàn Tính xã Xuân Vân.

Chẳng hạn như bài “Lũng Trò lịch sử”, giới thiệu về di tích lịch sử ở địa phương, nơi Bác Hồ đã từng ở và làm việc trong khoảng hơn 20 ngày năm 1948 - thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Hay bài: Tuyên Quang đổi mới, Bài ca dân số, Covid lịch sử... Với lời ca giản dị, gần gũi, qua lời hát đã giúp bà tuyên truyền người dân, hội viên phụ nữ hiểu về chính sách dân số để thực hiện. Đặc biệt, trong thời gian diễn ra dịch Covid-19, bài hát đã tuyên truyền, vận động mọi người cùng thực hiện tốt các quy định về phòng chống dịch, tiêm vắc xin đầy đủ để bảo vệ bản thân, gia đình và cộng đồng: “Trước luồng bão dịch Cô-na/ Dân ta đoàn kết vượt qua an toàn/ Vì thế không được chủ quan/ Tiêm vắc - xin đầy đủ không loan tin mù... Lời bài ca dễ thuộc, dễ nhớ, nên đã được mọi người đón nhận và cùng nhau tuyên truyền.

Bà Mỵ tỉ mỉ hướng dẫn các cháu học sinh cách đánh đàn Tính.

Truyền “lửa” cho thế hệ trẻ

Nghỉ công tác tại xã, bà Mỵ có nhiều thời gian dành cho hát Then, đàn Tính hơn. Năm 2021, Câu lạc bộ (CLB) hát Then, đàn Tính xã Trung Trực (cũ) được thành lập do bà làm Chủ nhiệm CLB. Ban đầu CLB có 16 thành viên là những người yêu văn nghệ ở các thôn 3, 4, 5, nơi có đông đồng bào Tày sinh sống. Các thành viên chủ yếu là người trung và cao tuổi tham gia, vì vậy bà Mỵ luôn trăn trở làm thế nào để lớp trẻ ở địa phương biết hát Then, đánh đàn Tính, không dần dần văn hóa dân tộc sẽ ngày càng mai một.

Các cháu học sinh tích cực luyện tập đánh đàn Tính.

Nghĩ là làm, bà và ban chủ nhiệm CLB đã tổ chức các lớp dạy hát Then, đánh đàn Tính vào dịp hè cho các cháu học sinh. Từ năm 2021 đến 2025, CLB đã dạy được 3 lớp cho 36 cháu thuộc nhiều lứa tuổi tham gia học. Không chỉ hướng dẫn cách đánh đàn, bà còn tận tình chỉ cho các cháu cách lấy hơi, hát từng câu sao cho đúng nhịp... Từ con số không với hát Then, đàn Tính, dần dần nhiều cháu đã vừa hát, vừa đánh đàn tốt.

Em Lục Thu Hường, học sinh lớp 8, trường Tiểu học và THCS Trung Trực, xã Xuân Vân chia sẻ, cháu tham gia học từ những ngày đầu mở lớp, bà Mỵ và các bà trong CLB đã hướng dẫn cháu và các bạn rất nhiều. Đến nay, cháu đã có thể vừa đánh đàn Tính, vừa hát Then. Mỗi dịp hè được tham gia học cháu rất thích, cháu thấy rất tự hào về điệu Then của dân tộc mình.

Bà Hà Thị Ngọc, thôn 3, xã Xuân Vân là thành viên CLB bày tỏ, biết được đến đâu, chúng tôi dạy cho các cháu đến đó. Thấy các cháu vui, thích học là chúng tôi thấy mãn nguyện lắm. Có học thì thế hệ trẻ mới biết được đánh đàn Tính, hát Then như thế nào, không sau này các cháu lớn, đi làm, đi công tác sẽ không biết được nét đẹp văn hóa của dân tộc.

Cháu Hoàng Thiên Hương, học sinh lớp 4 được bà Mỵ dạy đánh đàn Tính, hát Then.

Mới học lớp 4, cô bé Hoàng Thiên Hương đã được cùng bà và các chị học hát Then, đánh đàn Tính. Em Hoàng Thiên Hương nói, cháu học cùng bà và các chị từ năm lớp 3, cháu rất thích. Biết đánh đàn Tính, hát Then cháu tham gia văn nghệ ở lớp, ở trường tự tin hơn rất nhiều.

Đặc biệt, nhiều em nhỏ đã được cùng CLB đi biểu diễn tại các cuộc thi, liên hoan văn hóa, văn nghệ ở địa phương và huyện Yên Sơn (cũ) tổ chức và đoạt giải cao. Bà Mỵ vui mừng khoe: “Năm 2024, CLB tổ chức cho 6 cháu đàn hát và 8 cháu múa bài hát Then “Đài hoa dâng Bác” tham gia Liên hoan cấp huyện và đoạt giải nhất. Các cháu vui lắm, có thêm động lực để tham gia học tập”.

Chia tay bà Mỵ ra về, tôi vẫn ấn tượng với cách nói chuyện sang sảng của bà, nhất là khi nói đến việc dạy hát Then cho các cháu, bà cười tươi và ánh mắt đầy tự hào.

Huyền Linh