Bắc Ninh: Phát huy vai trò cộng đồng trong bảo vệ di tích thời đại Hùng Vương trên địa bàn

Ông Nguyễn Đại Lượng Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Vân Hà phát biểu tại Toạ đàm

Tọa đàm quy tụ các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, chuyên gia trong lĩnh vực lịch sử, khảo cổ học, văn hóa, bảo tàng và di sản; cùng đại diện chính quyền địa phương, những người trực tiếp trông coi di tích và cộng đồng dân cư tại các địa bàn có di tích được đưa ra trao đổi.

Một nội dung đáng chú ý của tọa đàm là việc tiếp tục làm rõ những dấu tích liên quan đến thời đại Hùng Vương trên địa bàn Bắc Ninh từ các nguồn sử liệu, tư liệu khảo cổ, kết quả điền dã và hệ thống di tích còn được lưu giữ trong cộng đồng.

Trong đó, nhiều ý kiến đề cập tới Đền Y Sơn tại xã Hợp Thịnh, Đền Cao Lỗ Vương tại xã Cao Đức, Đền thờ Thạch Linh Thần Tướng tại phường Vân Hà và một số địa điểm khác có những lớp di tích, truyền thuyết, tín ngưỡng gắn với thời kỳ dựng nước.

Việc nhận diện giá trị của những địa điểm này đòi hỏi sự kết hợp giữa nghiên cứu khoa học với tư liệu dân gian và thực tế bảo tồn tại địa phương. Bởi cùng với những dấu tích vật chất, nhiều di tích còn tồn tại qua lễ nghi, truyền thuyết, ký ức của các dòng họ và cách cộng đồng duy trì việc thờ phụng qua nhiều thế hệ.

Từ góc độ đó, tọa đàm không chỉ bàn câu chuyện xác định giá trị lịch sử của di tích, mà dành nhiều thời gian cho vấn đề đang đặt ra trong thực tế: ai đang trực tiếp gìn giữ di tích và cộng đồng tham gia vào công việc ấy như thế nào?

Bà Nguỵ Thị Nga - Giám đốc trung tâm NC@PT Văn hoá Hùng Vương trình bày tham luận tại buổi Toạ đàm

Sự có mặt của các thủ từ, người trông coi di tích và đại diện dân cư địa phương giúp phần thảo luận có thêm những thông tin từ thực tế. Đây là những người hàng ngày tiếp xúc với di tích, trực tiếp chăm sóc không gian thờ tự, gìn giữ đồ thờ, hiện vật, tổ chức nghi lễ và tiếp nhận người dân, du khách.

Từ thực tiễn đó, nhiều vấn đề về quản lý, bảo vệ cảnh quan, điều kiện trông coi, nguồn lực tu bổ hay cách tổ chức các hoạt động tại di tích được nêu ra khá cụ thể. Những thông tin này bổ sung cho cách nhìn từ phía cơ quan quản lý và giới nghiên cứu, bởi một hồ sơ khoa học có thể cho biết giá trị của di tích, nhưng tình trạng của di tích lại được phản ánh rõ nhất qua đời sống hàng ngày của cộng đồng đang sống quanh nó.

Một trong những điểm được nhấn mạnh tại tọa đàm là công tác bảo vệ và phát huy di tích cần đặt trong mối quan hệ giữa cơ quan quản lý nhà nước, các nhà khoa học, tổ chức nghiên cứu và cộng đồng dân cư. Mỗi bên đảm nhận một phần việc khác nhau. Cơ quan quản lý thực hiện chức năng quản lý, bảo vệ và tổ chức các nguồn lực; nhà khoa học cung cấp căn cứ nghiên cứu; còn cộng đồng là lực lượng trực tiếp gắn bó với di tích.

Thực tế cho thấy nhiều giá trị văn hóa được giữ lại chính từ sự tham gia lâu dài của cộng đồng. Không ít nghi lễ, tập quán, truyền thuyết hay cách thức thờ phụng chỉ có thể tồn tại khi người dân tiếp tục thực hành và truyền lại cho thế hệ sau.

Tuy nhiên, việc đề cao vai trò cộng đồng cũng cần đi cùng với hướng dẫn chuyên môn. Những câu chuyện dân gian, truyền thuyết hay ký ức địa phương là nguồn tư liệu đáng quý, nhưng vẫn cần được đối chiếu với sử liệu và các kết quả nghiên cứu khoa học. Tương tự, việc tu bổ, sửa chữa hay tổ chức hoạt động trong khu vực di tích cũng cần được thực hiện theo quy định, tránh tình trạng vì mong muốn gìn giữ mà vô tình làm thay đổi yếu tố gốc.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm

Đây cũng là ý nghĩa thực tế của tọa đàm lần này. Thay vì chỉ trao đổi giữa các nhà nghiên cứu, chương trình đặt người đang trực tiếp sống cùng di tích vào cuộc đối thoại với giới khoa học và cơ quan quản lý. Những ý kiến, kiến nghị và đề xuất được nêu tại tọa đàm sẽ được tổng hợp, nghiên cứu để làm cơ sở tham khảo cho các giải pháp quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản trong thời gian tới.

Với hệ thống di tích, truyền thuyết và thực hành văn hóa còn được lưu giữ trên địa bàn, câu chuyện bảo tồn dấu tích thời đại Hùng Vương ở Bắc Ninh vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Nhưng một điều có thể thấy khá rõ: việc bảo vệ di tích khó đạt hiệu quả nếu cộng đồng chỉ đứng ngoài cuộc.

Khi người dân hiểu được giá trị của di sản, được tham gia vào quá trình gìn giữ và có tiếng nói trong những vấn đề gắn trực tiếp với di tích nơi mình sinh sống, công tác bảo tồn mới có thêm nền tảng bền vững từ chính đời sống cộng đồng.