Chợ phiên Phố Đoàn - nơi hội tụ giá trị văn hóa và tiềm năng du lịch Pù Luông

Chợ phiên Phố Đoàn được tổ chức vào sáng thứ Năm và Chủ nhật hàng tuần. (Ảnh: TTXVN)

Giữa núi rừng Pù Luông, chợ phiên Phố Đoàn từ lâu không chỉ là nơi người dân các bản làng mang nông sản, sản vật xuống trao đổi, mua bán. Mỗi tuần hai phiên, sáng thứ Năm và Chủ nhật, khu chợ lại rộn ràng tiếng gọi nhau, tiếng trò chuyện, những sắc màu thổ cẩm và hương vị đặc sản núi rừng.

Với người dân địa phương, đó là một phần quen thuộc của đời sống; với du khách, đây là dịp để bước vào một không gian văn hóa vẫn giữ được nhiều nét riêng của đồng bào Thái, Mường ở miền Tây Thanh Hóa.

Hai phiên chợ giữa núi rừng Pù Luông

Chợ Phố Đoàn, còn được gọi là chợ Phố Đòn, hình thành từ thời Pháp thuộc, gắn với nhu cầu giao thương của cư dân các xã trong vùng như Lũng Niêm, Thành Sơn, Thành Lâm, Lũng Cao, Cổ Lũng và các khu vực lân cận. Vị trí nằm ở nơi nhiều tuyến đường từ các bản, xã đổ về khiến chợ trở thành điểm gặp gỡ quen thuộc của cư dân vùng cao.

Chợ thường bắt đầu từ khoảng 6 giờ sáng và kéo dài đến gần trưa. Vào ngày họp chợ, ngay từ sáng sớm, những con đường dẫn về Phố Đoàn đã đông người. Có người đi bộ, có người đi xe, nhiều phụ nữ đeo gùi trên lưng, mang theo rau, măng, gạo nếp nương, trứng, gà, vịt hay những sản vật kiếm được từ rừng, từ suối.

Chợ ngày nay đã được sửa sang với hệ thống mái che kiên cố, diện tích khoảng 2.000 m², thay cho những gian hàng tạm bợ trước đây. Tuy diện mạo có phần khang trang hơn, nhịp sinh hoạt cũ vẫn được duy trì. Người dân mang thứ mình có đến bán, có khi chỉ vài bó rau, vài chục quả trứng, một ít cá suối hoặc những gói gia vị đã phơi khô. Có phiên nhiều hàng, có phiên ít hàng, tùy mùa và tùy vào sản vật của từng gia đình.

Điều tạo nên sự khác biệt của Phố Đoàn nằm ở chính những thứ tưởng như nhỏ bé ấy. Ở đây, hàng hóa vẫn gắn chặt với đời sống của người bán. Rau được hái từ vườn, măng lấy từ rừng, cá bắt ở suối, gia vị được người dân trồng hoặc thu hái, sơ chế tại nhà. Bởi vậy, qua mỗi gian hàng du khách phần nào có thể hiểu được câu chuyện về cuộc sống của người dân vùng cao.

Mắc khén, hạt dổi, măng rừng, rau rừng, cá suối, ốc, gà đồi, vịt Cổ Lũng... là những sản vật thường được tìm thấy tại chợ. Theo mùa, hàng hóa lại có thêm những sản phẩm khác. Khu vực bán bánh cũng luôn đông khách với bánh nếp, bánh rán, bánh cuốn và nhiều món quà quê nóng hổi.

Những sản vật núi rừng của đồng bào vùng cao xứ Thanh được bày bán tại chợ. (Ảnh: TTXVN)

Bên cạnh sản vật địa phương là các gian hàng thổ cẩm, quần áo và vật dụng sinh hoạt. Những màu sắc rực rỡ của váy áo, khăn piêu, đồ dệt thủ công khiến không gian chợ thêm sinh động.

Nhưng điều níu chân người đến chợ không chỉ nằm ở những mặt hàng được bày bán mà là cách người dân gặp gỡ và trò chuyện với nhau. Với nhiều người, xuống chợ không nhất thiết phải mang về thật nhiều tiền, có khi họ đến để bán vài bó rau, mua một món đồ cần thiết, rồi ngồi lại hỏi thăm người quen sau những ngày lên nương, xuống ruộng.

Cách mua bán cũng giữ được nét chân chất. Hàng hóa được trao đổi thuận mua vừa bán; trong một số trường hợp, người dân có thể đổi sản vật cho nhau. Sự giao tiếp cởi mở, không quá nặng chuyện mua bán khiến phiên chợ mang dáng dấp của một cuộc gặp gỡ cộng đồng.

Không gian văn hóa của người Thái, Mường

Nếu chỉ xem Phố Đoàn là một khu chợ bán đặc sản thì chưa đủ. Giá trị đáng chú ý của nơi này nằm ở việc chợ vẫn là một phần trong đời sống văn hóa của cộng đồng.

Pù Luông là vùng cư trú lâu đời của đồng bào Thái, Mường. Trong không gian ấy, chợ Phố Đoàn từng là nơi người dân từ nhiều hướng tìm về để trao đổi hàng hóa, gặp gỡ và giao lưu. Theo những tư liệu và nghiên cứu về vùng Mường Khoòng, Phố Đoàn từ lâu đã giữ vai trò là một điểm giao thương, sinh hoạt của cư dân trong khu vực.

Ngày chợ, người ta có thể bắt gặp những phụ nữ trong trang phục truyền thống, những người cao tuổi mang theo sản vật trong vườn nhà, những người trẻ tranh thủ mua bán hàng hóa. Các thế hệ cùng xuất hiện trong một không gian, tạo nên sự tiếp nối tự nhiên của đời sống cộng đồng.

Với du khách, đây cũng là cơ hội để quan sát văn hóa địa phương theo cách gần gũi nhất. Không có sân khấu dựng sẵn hay những màn trình diễn tách biệt khỏi đời sống, những gì diễn ra ở chợ chính là sinh hoạt thường ngày của người dân.

Trang phục, tiếng nói, cách bày bán hàng, cách lựa chọn sản vật hay những câu chuyện bên quầy hàng đều là những chi tiết giúp người ngoài vùng hiểu hơn về đời sống nơi đây.

Người dân mang rau nhà trồng xuống chợ phiên để bán hay có khi là đổi ngang lấy đồ khác. (Ảnh: TTXVN)

Trong những dịp lễ hội hoặc hoạt động văn hóa, không gian chợ còn có thể gắn với các tiết mục dân ca, dân vũ, tiếng khèn, tiếng trống và những điệu múa truyền thống. Khi ấy, chợ trở thành nơi gặp gỡ giữa đời sống thường nhật và các giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Ẩm thực cũng góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng của chợ phiên nơi đây. Những món ăn như xôi nếp nương, gà nướng, cá suối nướng, canh măng chua, các loại bánh truyền thống hay rượu cần mang đến cho du khách một cách khác để cảm nhận Pù Luông. Hương vị không cầu kỳ nhưng gắn với nguyên liệu bản địa và cách chế biến của người dân.

Điểm đáng chú ý là sự thay đổi của chợ theo thời gian không làm mất đi hoàn toàn đặc trưng vốn có. Mái chợ được xây dựng kiên cố hơn, hàng hóa phong phú hơn, khách du lịch xuất hiện ngày càng nhiều nhưng những sản vật từ nương rẫy, vườn nhà và núi rừng vẫn giữ vị trí quan trọng.

Chính sự đan xen giữa cái cũ và cái mới tạo nên sức sống cho Phố Đoàn. Chợ không phải một không gian được dựng lên chỉ để phục vụ khách du lịch mà trước hết vẫn là nơi người dân địa phương sử dụng và duy trì trong đời sống của mình.

Từ phiên chợ vùng cao đến điểm đến du lịch

Sự phát triển của du lịch cộng đồng tại Pù Luông những năm gần đây đã đưa chợ Phố Đoàn đến gần hơn với du khách. Nhiều hành trình khám phá Pù Luông kết hợp ghé chợ vào sáng thứ Năm hoặc Chủ nhật, giúp du khách có thêm một trải nghiệm bên cạnh những điểm đến thiên nhiên và bản làng.

Đặc biệt, với khách quốc tế, phiên chợ mang lại trải nghiệm khá khác biệt so với những điểm tham quan được tổ chức theo chương trình cố định. Họ có thể đi giữa những gian hàng, tìm hiểu sản vật, trò chuyện với người bán, thưởng thức món ăn địa phương và mua một món đồ thổ cẩm hoặc gia vị vùng cao làm quà.

Từ chợ, du khách cũng có thể kết hợp khám phá các bản làng và điểm đến trong khu vực, trong đó có bản Hiêu, thác Hiêu cùng những tuyến trải nghiệm đời sống cộng đồng. Nhờ vậy, Phố Đoàn có khả năng trở thành một mắt xích trong chuỗi sản phẩm du lịch của Pù Luông thay vì chỉ là một điểm ghé qua.

Không khí mua bán, vui chơi, khám phá tại chợ phiên Phố Đoàn lúc nào cũng tấp nập, sôi nổi, mang đậm màu sắc văn hóa, phong tục, sinh hoạt của đồng bào các dân tộc nơi đây. (Ảnh: Cổng Thông tin Điện tử tỉnh Thanh Hóa)

Tuy nhiên, phát huy giá trị du lịch không đồng nghĩa với việc biến chợ thành một điểm trình diễn. Điều quan trọng là giữ được chức năng vốn có của chợ và để du lịch phát triển trên nền tảng đời sống cộng đồng. Cùng với đó, những vấn đề thiết thực như vệ sinh môi trường, an ninh trật tự, giao thông, khu vực bán hàng, nhà vệ sinh và thông tin hướng dẫn du khách cần tiếp tục được quan tâm. Người dân cũng cần được hỗ trợ trong việc nâng cao chất lượng sản phẩm, đóng gói, giới thiệu nguồn gốc và quảng bá các mặt hàng đặc trưng.

Sự kết nối giữa chính quyền, cộng đồng dân cư và doanh nghiệp du lịch có ý nghĩa quan trọng. Nếu được tổ chức hợp lý, chợ có thể trở thành nơi tiêu thụ trực tiếp sản vật địa phương, tạo thêm thu nhập cho người dân, đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh Pù Luông.

Quan trọng hơn, việc khai thác du lịch cần đi cùng bảo tồn. Những sản vật có nguồn gốc tự nhiên phải được khai thác phù hợp; các giá trị văn hóa cần được tôn trọng; việc buôn bán không nên làm mất đi sự thân thiện và mộc mạc vốn là nét riêng của phiên chợ.

Giữa quá trình đô thị hóa và những thay đổi nhanh chóng của đời sống, vẫn còn những phiên chợ mà người dân đến không chỉ để mua bán. Phố Đoàn là một nơi như vậy. Hai buổi sáng mỗi tuần, người Thái, người Mường và cư dân các bản làng quanh vùng lại tìm về, mang theo sản vật và những câu chuyện của cuộc sống.

Giữ được nhịp chợ, giữ được cách ứng xử và những sản vật gắn với đời sống địa phương cũng chính là giữ lại một phần ký ức văn hóa của Pù Luông. Khi được khai thác phù hợp, những giá trị ấy có thể trở thành nguồn lực cho du lịch cộng đồng, giúp người dân có thêm sinh kế mà không phải đánh đổi bản sắc.

Trong hành trình khám phá Pù Luông, chợ Phố Đoàn là điểm dừng chân để mua đặc sản, là nơi du khách có thể nhìn thấy đời sống vùng cao qua những điều bình dị nhất: một gùi rau, một mẹt bánh, tấm thổ cẩm, câu chuyện bên quầy hàng và những cuộc gặp gỡ giữa người quen, người lạ. Từ những điều tưởng nhỏ bé ấy, một không gian văn hóa được gìn giữ và tiếp tục sống trong nhịp phát triển của du lịch hôm nay./.