Bài 1: 'Điểm nghẽn' pháp lý: Rào cản đối với hoạt động đầu tư, kinh doanh

Hệ thống pháp luật luôn được hoàn thiện nhằm tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, trong quá trình thực thi, những thay đổi của chính sách, sự thiếu đồng nhất trong hướng dẫn và áp dụng quy định vẫn có thể trở thành thách thức đối với doanh nghiệp.

Những vướng mắc trong thực thi pháp luật

Chia sẻ tại Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp, với chủ đề “tháo gỡ điểm nghẽn - khơi thông nguồn lực - thúc đẩy tăng trưởng”, Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) Hồ Sỹ Hùng cho biết, VCCI đã tổng hợp gần 900 ý kiến của doanh nghiệp trong nước, doanh nghiệp FDI và các hiệp hội thành 53 nhóm vướng mắc thuộc 10 lĩnh vực. Con số này phần nào phản ánh những khó khăn mà cộng đồng doanh nghiệp đang phải đối mặt trong quá trình đầu tư, sản xuất, kinh doanh, đồng thời cho thấy yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục hoàn thiện môi trường pháp lý nhằm khơi thông nguồn lực cho tăng trưởng.

Theo Chủ tịch VCCI Hồ Sỹ Hùng, vấn đề được doanh nghiệp phản ánh nhiều nhất là sự “bất định của thể chế”. Không ít doanh nghiệp rơi vào tình trạng văn bản cũ đã hết hiệu lực nhưng văn bản mới chưa có hiệu lực, trong khi các quy định pháp luật lại thay đổi với tần suất cao nhưng thiếu sự chuyển tiếp hợp lý. Điều này khiến doanh nghiệp lúng túng trong việc áp dụng quy định, thậm chí rơi vào tình thế “tuân thủ quy định cũ thì vướng, còn không thực hiện lại có nguy cơ vi phạm”.

Ngoài ra, cộng đồng doanh nghiệp cũng phản ánh nhiều bất cập trong quá trình thực thi như việc hoàn thuế giá trị gia tăng kéo dài, thủ tục kiểm tra chuyên ngành còn mất nhiều thời gian, sự chồng chéo giữa các quy định về đầu tư, đất đai, xây dựng và môi trường hay tình trạng vẫn phải nộp song song hồ sơ giấy và hồ sơ điện tử dù pháp luật không quy định. Những bất cập này không chỉ làm phát sinh chi phí mà còn kéo dài tiến độ triển khai dự án, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả đầu tư và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Rủi ro pháp lý không chỉ đến từ “khoảng trống” của quy định mà còn xuất phát từ quá trình tổ chức thực thi. Khi chính sách chưa được hướng dẫn đầy đủ, việc áp dụng pháp luật giữa các cơ quan chưa thống nhất, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc xác định nghĩa vụ, chuẩn bị nguồn lực và xây dựng kế hoạch kinh doanh dài hạn. Vì vậy, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, yêu cầu đặt ra là nâng cao tính thống nhất trong quá trình thực thi. Một chính sách dù được đánh giá tiến bộ nhưng nếu thiếu hướng dẫn rõ ràng hoặc áp dụng chưa đồng bộ vẫn có thể trở thành rào cản đối với hoạt động đầu tư, kinh doanh.

Doanh nghiệp trước áp lực tuân thủ pháp lý

Chia sẻ từ thực tiễn hoạt động, ông Nguyễn Trung Hiếu - Phó Tổng Giám đốc VNSHOP cho biết, đối với doanh nghiệp thương mại điện tử như bên ông, rủi ro pháp lý ngày càng đa dạng khi môi trường số phát triển nhanh. Những nội dung được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm hiện nay là kiểm soát nguồn gốc hàng hóa, bảo vệ dữ liệu cá nhân của người dùng và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế theo quy định.

Ông Nguyễn Trung Hiếu - Phó Tổng Giám đốc VNSHOP. (Ảnh: NVCC)

Theo ông Hiếu, điều doanh nghiệp lo ngại không chỉ là nguy cơ bị xử phạt hành chính mà còn là tác động lâu dài tới niềm tin của khách hàng và đối tác nếu xảy ra các vấn đề liên quan đến hàng giả, hàng nhái hoặc vi phạm quyền lợi người tiêu dùng. “Đối với doanh nghiệp thương mại điện tử, niềm tin chính là tài sản lớn nhất. Một khi niềm tin bị ảnh hưởng thì thiệt hại không chỉ dừng lại ở doanh thu mà còn tác động lâu dài đến thương hiệu” - ông Hiếu bày tỏ quan điểm.

Thực tế này cũng được ghi nhận ở nhiều lĩnh vực khác. Theo bà Nguyễn Viên An - CEO Yihetang Vietnam, những khó khăn về pháp lý nhiều khi không đến từ các vấn đề lớn mà xuất phát từ chính những công việc thường nhật trong quá trình vận hành doanh nghiệp. Với đặc thù phát triển hệ thống nhượng quyền tại nhiều địa phương, doanh nghiệp thường xuyên thực hiện các thủ tục về an toàn thực phẩm, phòng cháy, chữa cháy, biển hiệu, giấy phép kinh doanh và quảng cáo sản phẩm. Trong một số trường hợp, sự khác biệt trong cách hướng dẫn hoặc áp dụng quy định giữa các địa phương có thể kéo dài thời gian hoàn thiện hồ sơ, ảnh hưởng đến kế hoạch mở rộng hoạt động.

Theo CEO Yihetang Vietnam Nguyễn Viên An, quá trình hợp tác với nhiều đối tác, nhà cung cấp cũng đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải chú trọng hơn đến các thỏa thuận pháp lý nhằm hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp. Đối với doanh nghiệp đang mở rộng hệ thống, việc phải dành thêm thời gian xử lý các vấn đề pháp lý có thể làm chậm tiến độ đưa sản phẩm, dịch vụ ra thị trường và phát sinh thêm chi phí vận hành.

Những chia sẻ từ các doanh nghiệp cho thấy, rủi ro pháp lý không chỉ phát sinh khi có tranh chấp hoặc vi phạm mà đã trở thành áp lực thường trực trong quá trình vận hành. Từ quản lý hàng hóa, dữ liệu, hợp đồng đến triển khai hoạt động kinh doanh, yêu cầu tuân thủ pháp luật ngày càng hiện diện ở hầu hết các khâu, đòi hỏi doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy xử lý sự cố sang chủ động quản trị rủi ro.

Ông Nguyễn Trung Hiếu cho rằng, rủi ro pháp lý cần được kiểm soát ngay từ khâu bảo đảm nguồn gốc, chất lượng hàng hóa, thực hiện nghĩa vụ thuế đến bảo vệ dữ liệu người dùng. Cùng với đó, ứng dụng công nghệ đang trở thành công cụ hỗ trợ doanh nghiệp nhận diện và xử lý sớm các dấu hiệu rủi ro trên môi trường số.

Đồng quan điểm, bà Nguyễn Viên An nhấn mạnh, quản trị rủi ro pháp lý cần được coi là một phần trong chiến lược phát triển. Việc thường xuyên cập nhật quy định mới, rà soát hợp đồng, tăng cường phối hợp giữa các bộ phận và nâng cao nhận thức tuân thủ trong toàn hệ thống sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trong quá trình vận hành. “Tôi luôn nhắc đội ngũ rằng, pháp lý không phải là “phanh” làm doanh nghiệp đi chậm hơn, mà là “dây an toàn” để chúng ta có thể tự tin bứt tốc” - bà An chia sẻ.

Bà Nguyễn Viên An - CEO Yihetang Vietnam. (Ảnh: NVCC)

Bên cạnh nỗ lực hoàn thiện năng lực quản trị, các doanh nghiệp cũng mong đợi môi trường pháp lý tiếp tục được hoàn thiện theo hướng minh bạch, thống nhất và có tính dự báo cao hơn. Ông Nguyễn Trung Hiếu mong muốn các chính sách quản lý thương mại điện tử sớm được hoàn thiện, đặc biệt trong các lĩnh vực phòng, chống hàng giả, hàng nhái, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và quản lý thuế trên môi trường số. Theo ông Hiếu, khi các quy định rõ ràng và được thực thi thống nhất, doanh nghiệp sẽ có thêm cơ sở để yên tâm đầu tư, đổi mới mô hình kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong khi đó, bà Nguyễn Viên An kỳ vọng quá trình hướng dẫn và thực thi các quy định pháp luật sẽ được thống nhất hơn giữa các địa phương. Khi các yêu cầu pháp lý, thời gian xử lý thủ tục và quy trình thực hiện có thể dự báo rõ ràng, doanh nghiệp sẽ chủ động hơn trong xây dựng kế hoạch đầu tư, mở rộng kinh doanh. Đồng thời, việc tiếp tục đẩy mạnh số hóa thủ tục hành chính, rút ngắn thời gian giải quyết hồ sơ cũng sẽ góp phần giảm chi phí tuân thủ, tạo thêm nguồn lực để doanh nghiệp đổi mới sản phẩm, phát triển thị trường.

“VCCI kiến nghị các Bộ, ngành, địa phương thiết lập cơ chế đo lường hiệu quả thực thi thông qua chỉ số hài lòng của doanh nghiệp, đường dây phản hồi trực tiếp và chế tài đối với cán bộ. Đồng thời, mỗi nhóm kiến nghị cần gắn với một cơ quan chủ trì, một đầu mối chịu trách nhiệm, thời hạn xử lý và kết quả cụ thể. Đối với các vấn đề liên ngành, VCCI đề xuất áp dụng nguyên tắc “một đầu mối, một quy trình, một kết quả” để doanh nghiệp không phải tự kết nối giữa các cơ quan”.

(Còn tiếp)