Bài 2: Doanh nghiệp nội đứng ngoài chuỗi giá trị toàn cầu

Ảnh minh họa

“Điểm nghẽn” liên kết

Có một nghịch lý đang hiện hữu trong bức tranh tăng trưởng. Xuất khẩu tiếp tục tăng mạnh, dòng vốn FDI vẫn chảy vào đều đặn, nhiều tập đoàn công nghệ lớn mở rộng sản xuất, còn GDP duy trì đà tăng trưởng tích cực. Thế nhưng, phía sau những con số ấn tượng ấy, khu vực DN nội địa vẫn chưa thực sự lớn lên tương xứng với quy mô mở rộng của nền kinh tế.

Theo TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economyca Việt Nam, cả nước có 1,6 triệu DN, nhưng chỉ khoảng 5.000 DN kết nối trực tiếp với chuỗi cung ứng toàn cầu hoặc các tập đoàn đa quốc gia. Trong đó chỉ có 300 DN là nhà cung cấp cấp 2, và khoảng 100 DN là nhà cung cấp cấp 1.

Những con số này cho thấy một thực tế đáng suy nghĩ: Việt Nam đã thu hút được nhiều tập đoàn toàn cầu, nhưng chưa hình thành được một hệ sinh thái DN nội địa đủ mạnh để cùng tham gia tạo ra giá trị.

PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện kinh tế Việt Nam, nhìn nhận: "Chúng ta đã thành công trong việc thu hút các tập đoàn đa quốc gia nhưng chưa thành công tương xứng trong việc xây dựng lực lượng DN nội địa tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Đây cũng là điều khiến các nhà hoạch định chiến lược trăn trở. TS. Nguyễn Đức Hiển, Phó Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, nhấn mạnh: “Làm thế nào để tạo ra sự liên kết và sức mạnh cộng hưởng giữa khu vực FDI với khu vực kinh tế trong nước, tránh tình trạng tồn tại 2 nền kinh tế”.

TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục đầu tư nước ngoài, người đã theo sát FDI ngay từ những dự án đầu tiên vào Việt Nam, nhận xét các DN FDI vận hành theo chuỗi cung ứng toàn cầu với yêu cầu rất cao về công nghệ, quản trị và logistics. Trong khi đó, phần lớn DN nội, đặc biệt là DN nhỏ và vừa, chưa đáp ứng được các tiêu chuẩn này nên hiệu ứng lan tỏa từ FDI còn hạn chế.

"Bài toán lớn nhất hiện nay không còn là thu hút thêm bao nhiêu dự án FDI, mà là làm thế nào để tạo ra sự kết nối thực chất giữa khu vực FDI với DN trong nước, biến dòng vốn đầu tư thành năng lực phát triển của nền kinh tế", ông Thắng chia sẻ.

Không thể “ưu đãi nhưng không ràng buộc”

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho biết không phải DN không muốn liên kết, nhưng cấu trúc của nền kinh tế và năng lực DN chưa cho phép. Nhiều tập đoàn lớn vào Việt Nam kéo theo hệ sinh thái nhà cung cấp từ nước ngoài, trong khi DN Việt vẫn gặp rào cản về vốn, công nghệ, nhân lực và quản trị.

Theo ông Tuấn, công nghiệp hỗ trợ phát triển chậm cũng khiến tỷ lệ nội địa hóa ở nhiều ngành công nghệ cao còn thấp. Ngay cả trong ngành điện tử, DN Việt chủ yếu mới tham gia các khâu có giá trị gia tăng thấp.

Từ góc độ cơ quan quản lý nhà nước, bà Bùi Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài ( Bộ Tài chính) cho biết: "Hơn 20 năm làm công tác quản lý trong lĩnh vực này, tôi thấy liên kết giữa khu vực FDI và DN trong nước luôn là bài toán khó. Đây cũng là điều khiến cơ quan quản lý "đau đáu" suốt nhiều năm qua".

Theo bà Thủy, để liên kết, phải từ 2 phía. Theo đó, DN trong nước cũng phải tiếp tục nâng cấp năng lực quản trị, chất lượng sản phẩm và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. DN FDI, cần cởi mở hơn trong việc chia sẻ tiêu chuẩn kỹ thuật, hỗ trợ DN Việt tham gia chuỗi cung ứng.

Chính sách thu hút FDI của Việt Nam nhiều năm qua thiên về ưu đãi, thiếu các ràng buộc đủ mạnh về chuyển giao công nghệ, liên kết nội địa hay phát triển công nghiệp hỗ trợ. Giờ đây cần chuyển mạnh sang tư duy “đổi ưu đãi lấy năng lực”, gắn ưu đãi với cam kết về tỷ lệ nội địa hóa, đào tạo nhân lực, chuyển giao công nghệ, phát triển R&D..

Việt Nam hiện cũng đang đứng trước cơ hội lớn khi là điểm đến của làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao. Nhưng cơ hội chỉ thực sự trở thành động lực phát triển nếu DN Việt Nam bắt kịp thời của như AI, bán dẫn, dữ liệu và điện tử thông minh.