Bài 2: Đổi mới tư duy lập pháp: Từ quản lý sang kiến tạo phát triển

Chiều 29/10/2026, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì phiên họp thảo luận ở hội trường về dự án Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Khai mở thể chế

Quốc hội Việt Nam đang tiếp tục đổi mới tổ chức và hoạt động theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, gắn bó với cử tri và sát thực tiễn. Trong đó, trọng tâm là đổi mới tư duy lập pháp, hoàn thiện hệ thống pháp luật, tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế, tạo môi trường thuận lợi để huy động và sử dụng hiệu quả các nguồn lực, góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số theo Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.

Đại biểu Tạ Văn Hạ (Đoàn TP Đà Nẵng) khẳng định: Nguồn lực vật chất hữu hạn, song dư địa từ cải cách thể chế là vô hạn. Đạo luật mở đường có thể giải phóng hàng triệu tỷ đồng vốn xã hội đang “ngủ quên” trong ngân hàng hay đất đai, cứu vãn hàng chục nghìn doanh nghiệp, thổi bùng khát vọng dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của cả bộ máy lẫn doanh nhân. Lập pháp không phải là đặt rào kiểm soát để cơ quan quản lý an toàn, mà chính là hành động kiến tạo lòng tin, dọn sạch sỏi đá và mở đại lộ cho sức sáng tạo của nhân dân.

Cần nhìn thẳng vào tồn tại cũ, đó là tư duy “không quản được thì cấm” và hành chính hóa quan hệ kinh tế dân sự, làm luật vì sự thuận tiện của cơ quan quản lý hơn là chi phí tuân thủ của dân. Trong bài viết ngày 4/5/2025 “Đột phá thể chế, pháp luật để đưa đất nước vươn mình”, Tổng Bí thư Tô Lâm (khi đó) yêu cầu làm luật phải xuất phát từ lợi ích toàn cục, dứt khoát bỏ tư duy cấm đoán. Việt Nam hiện có khoảng 300 luật, song vẫn còn chồng chéo, mâu thuẫn, chi phí tuân thủ cao, thực thi hạn chế và chậm tạo khung khổ cho động lực tăng trưởng mới. Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới xây dựng và thi hành pháp luật, đặt mục tiêu đến năm 2030 có hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, đồng bộ, khả thi, vừa tháo gỡ vướng mắc vừa mở đường kiến tạo phát triển.

Về vấn đề này, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, cải tiến quy trình lập pháp đòi hỏi bức thiết, nhưng tuyệt đối không vì số lượng mà giảm chất lượng, dễ dãi trong quyết sách. Mỗi dự án luật đều được chuẩn bị kỹ lưỡng, thẩm tra nhiều vòng, tham vấn sâu rộng chuyên gia, cử tri và đối tượng chịu tác động. Quy trình mới rút ngắn thời gian nhưng siết chặt chất lượng từ khâu chuẩn bị chính sách; cơ quan soạn thảo phải tham vấn thực chất và chịu trách nhiệm đến cùng.

Tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã thông qua 15 luật, 6 nghị quyết quy phạm, cho ý kiến 7 dự án luật, đồng thời quyết nghị 7 nghị quyết chiến lược mở không gian phát triển mới về hạ tầng, an ninh năng lượng và phát triển đô thị. Quốc hội tập trung xác lập nguyên tắc nền tảng, minh bạch chuẩn mực cốt lõi; phân cấp triệt để thẩm quyền cụ thể cho Chính phủ và địa phương. Phương châm xuyên suốt là: “Địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Trung ương giữ vai trò kiến tạo, giám sát bằng dữ liệu số, hoàn toàn đoạn tuyệt cơ chế “xin cho”, kiên quyết ngăn ngừa lợi ích nhóm.

Tháo gỡ điểm nghẽn

Tổng Thư ký Quốc hội Lê Quang Mạnh cho biết, các quyết sách được thông qua đều tập trung giải quyết việc cấp bách, tháo gỡ điểm nghẽn và thể chế hóa chủ trương lớn của Đảng. Điển hình tại Kỳ họp không thường lệ lần thứ Nhất, Quốc hội đã thảo luận định hướng sửa đổi Luật Đất đai năm 2024 nhằm thể chế hóa Nghị quyết 21-NQ/TW của Trung ương, tập trung vào quy hoạch, thu hồi đất vì lợi ích quốc gia, bồi thường tái định cư, định giá đất thị trường, đấu thầu, đấu giá, cải cách hành chính và số hóa cơ sở dữ liệu đất đai...

Đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An Lương Đình Hưng phát biểu thảo luận ở tổ sáng 24/10/2026. Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN

Đồng thời, Quốc hội áp dụng phương thức “Một luật sửa nhiều luật” trong một kỳ họp để kịp thời tháo gỡ điểm nghẽn, thay vì kéo dài nhiều năm. Đại biểu Lương Đình Hưng (Đoàn Nghệ An) đánh giá kỹ thuật này giúp khắc phục mâu thuẫn chồng chéo, giảm thủ tục hành chính. Tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 27/8/2026 về dự án “1 luật sửa 4 luật” (Luật Thương mại, Cạnh tranh, Quản lý ngoại thương, Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng), Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Phan Chí Hiếu nhất trí cao về phương thức này, nhấn mạnh bám sát Kết luận số 09-KL/TW của Bộ Chính trị đối với các luật liên quan mật thiết.

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng khẳng định, dự án luật xuất phát từ đòi hỏi cấp bách: Cụ thể hóa thể chế phát triển kinh tế tư nhân, phân cấp phân quyền, cắt giảm điều kiện kinh doanh, bảo vệ người tiêu dùng và tinh gọn quy trình lập pháp.

Quốc hội sẵn sàng làm việc thêm giờ, họp bất thường bất kể ngày nghỉ, đảm bảo kịp thời ban hành những quyết sách đúng đắn vì lợi ích tối cao của Quốc gia và hạnh phúc của nhân dân.

Lập pháp kiến tạo không chỉ giải quyết bất cập trước mắt, mà phải đi trước mở đường cho tương lai. Trung tướng Trần Đức Thuận, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội nhấn mạnh: Tư duy kiến tạo phải có tầm nhìn dự báo, dám chấp nhận rủi ro và mở đường cho mô hình chưa có tiền lệ. Quốc hội dành ưu tiên hàng đầu xây dựng khung thể chế thử nghiệm (Sandbox) cho công nghệ cao, kinh tế số và kinh tế xanh.

Điểm nhấn là Luật Công nghiệp công nghệ số được thông qua với 92,26% đại biểu tán thành, tạo hành lang cho bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và tài sản số. Đặc biệt, Quốc hội dũng cảm đưa vào cơ chế “miễn trừ trách nhiệm có điều kiện” trong không gian Sandbox, chấm dứt cảnh startup công nghệ tài năng phải mang trí tuệ sang nước ngoài chỉ vì “chưa có quy định nên chưa cấp phép”. Đi liền với đó là chính sách miễn thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn tiền thuê đất 30 năm, ưu đãi visa nhân tài cho công nghiệp bán dẫn và trung tâm dữ liệu siêu quy mô; cùng việc lập Trung tâm Tài chính Quốc tế tại TP Hồ Chí Minh và Đà Nẵng với tòa án thương mại quốc tế độc lập áp dụng thông luật.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định, phương châm “phản ứng nhanh theo nhịp đập thực tiễn” tạo chuyển biến căn bản trong thực hiện dân chủ, rút ngắn khoảng cách giữa chính sách và cuộc sống, làm cho quyết sách công khai, minh bạch và chủ động đón đầu vấn đề lớn, mới, khó. Khi pháp luật thực sự đồng hành cùng người dân và doanh nghiệp, mục tiêu tăng trưởng hai con số hoàn toàn khả thi trong tầm tay. Quốc hội khóa XVI đang để lại dấu ấn lịch sử: Một Quốc hội hành động vì dân, dũng cảm tự đổi mới, đặt nền móng thể chế vững chãi cho kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Bài cuối: Đổi mới hoạt động giám sát của Quốc hội