Bài 2: Phép thử ở cơ sở

Một bộ tiêu chí có thể xác định đích đến. Một mô hình tổ chức có thể tạo ra một không gian phát triển mới. Nhưng để một khát vọng lớn trở thành những thay đổi cụ thể trong đời sống, tất cả cuối cùng vẫn phải được kiểm chứng ở cơ sở - nơi mỗi chủ trương đi vào cuộc sống, mỗi quyết định tác động trực tiếp đến người dân. Với Lào Cai, xây dựng “xã, phường xã hội chủ nghĩa” vì thế không chỉ là phép thử đối với một mô hình phát triển mới. Sâu xa hơn, đó là phép thử đối với năng lực quản trị, chất lượng đội ngũ cán bộ và khả năng biến những giá trị lớn thành điều người dân có thể cảm nhận trong cuộc sống hằng ngày.

Từ ngày 1/7/2025, Lào Cai vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Cùng với việc kết thúc hoạt động của cấp huyện, nhiều nhiệm vụ được chuyển giao về xã, phường, tạo không gian chủ động lớn hơn cho chính quyền cơ sở. Sau một năm vận hành, tỉnh đánh giá việc phân cấp, phân quyền từng bước phát huy tính chủ động, sáng tạo của cấp xã.

Nhưng quyền hạn lớn hơn cũng đồng nghĩa với yêu cầu lớn hơn, mà ở đó, không thể quản lý địa bàn mới bằng tư duy cũ.

Lào Cai xác định vận hành chính quyền địa phương hai cấp phải gắn với chuyển từ tư duy hành chính sang tư duy quản trị địa phương, hướng tới nền hành chính “kiến tạo, phục vụ”, tăng cường đối thoại, giải trình và phát huy sự tự chủ, tự quản của cộng đồng. Điều đó đặt cán bộ cơ sở vào một vị trí khác.

TS. Phạm Ngọc Hùng, Ban Xây dựng Đảng, Tạp chí Cộng sản, cho rằng công cuộc đổi mới 40 năm qua cho thấy nhiều chuyển động lớn thường bắt đầu từ những mô hình thí điểm ở cơ sở; một vài xã, phường làm tốt có thể tạo cảm hứng và động lực lan tỏa rộng hơn. Theo ông, yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với xây dựng “xã, phường xã hội chủ nghĩa” vẫn là con người, đặc biệt là đội ngũ cán bộ ở cơ sở - cấp gần dân nhất, trực tiếp tổ chức thực hiện chủ trương, chính sách và giải quyết những vấn đề thiết thân của người dân.

Nhìn từ thực tiễn Lào Cai, nhận định ấy đặt ra vấn đề: Khi địa bàn quản lý rộng hơn, khối lượng công việc gia tăng và yêu cầu quản trị cao hơn, cán bộ cơ sở phải thay đổi không chỉ cách làm việc mà cả năng lực tổ chức thực hiện. Phép thử, vì thế, không chỉ đặt lên mô hình. Phép thử đặt lên chính con người vận hành mô hình.

Ở Trấn Yên, sự thay đổi ấy đang được nhìn thấy từ những việc rất cụ thể. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, không gian quản lý rộng hơn, nhu cầu của người dân cũng đa dạng hơn. Với một địa bàn miền núi, khoảng cách địa lý vẫn là rào cản đối với việc tiếp cận dịch vụ công của một bộ phận người dân. Vì vậy, địa phương không chỉ tập trung nâng chất lượng tại trụ sở mà còn hướng tới giải quyết thủ tục hành chính lưu động tại các thôn, hình thành mạng lưới cộng tác viên hành chính công để hỗ trợ người dân ngay tại nơi sinh sống.

Đó tưởng như chỉ là một thay đổi về phương thức phục vụ, nhưng phía sau là cách nhìn khác về chính quyền: Không chờ người dân tìm đến chính quyền, mà chính quyền chủ động tìm đến nơi người dân đang cần mình.

Hiệu quả của cách làm được phản ánh bằng những con số: Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Trấn Yên đạt 97,46 điểm trong Bộ chỉ số phục vụ người dân và doanh nghiệp, xếp thứ 6/99 xã, phường; tỷ lệ hồ sơ giải quyết trước hạn đạt trên 99,7%.

Trấn Yên đang tìm cách đưa công nghệ sâu hơn vào quản trị địa phương. Tháng 5/2026, xã ra mắt Kho dữ liệu số cùng các ứng dụng phục vụ quản lý, điều hành, trong đó có công cụ biểu quyết, cho ý kiến của Đảng ủy, tra cứu nghiệp vụ và tiếp nhận phản ánh, kiến nghị của nhân dân. Từ đây, câu chuyện khác được mở ra: dữ liệu không chỉ để lưu trữ, mà phải trở thành công cụ giúp chính quyền hiểu địa bàn và hiểu người dân tốt hơn.

Đó cũng là cách chuyển đổi số được đặt vào bên trong quá trình phát triển kinh tế. Trấn Yên hiện có trên 8.000 ha rừng trồng, chủ yếu là quế. Năm nay, xã đặt mục tiêu cấp mã số vùng trồng cho gần 1.000 ha quế. Ngành chức năng, kiểm lâm địa bàn và người dân đang cùng rà soát hiện trạng, thống kê diện tích, hoàn thiện thông tin của hơn 800 hộ tại 10 thôn. Hơn 80% khối lượng công việc đã hoàn thành.

Phó Chủ tịch UBND xã Trấn Yên Nguyễn Tuấn Linh cho biết: Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 thu nhập bình quân đầu người đạt ngang bằng các phường; để thực hiện mục tiêu đó, xã sẽ tiếp tục đẩy mạnh các mô hình phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập cho người dân.

Như vậy, “phát triển kinh tế” trong mô hình thí điểm không chỉ được hiểu là tạo ra thêm sản phẩm. Đó còn là quá trình giúp người dân có thêm năng lực sản xuất, có thị trường, có việc làm và có khả năng tạo ra thu nhập ổn định hơn.

Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh Lào Cai Hoàng Giang cho rằng, định hướng của mô hình là xây dựng xã thông minh, ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo trong quản lý, phát triển kinh tế với mức tăng trưởng cao, đồng thời cải thiện rõ rệt đời sống người dân. Việc thí điểm tại Trấn Yên được kỳ vọng tạo thêm cơ sở thực tiễn để cụ thể hóa mục tiêu phát triển của tỉnh và đất nước, tìm kiếm những mô hình phát triển bền vững từ cơ sở để có thể nghiên cứu, nhân rộng.

Nếu Trấn Yên cho thấy phép thử của mô hình nằm ở năng lực phát triển, thì phường Lào Cai lại cho thấy một chiều cạnh khác: Một xã hội phát triển không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng, mà còn bằng cách cộng đồng chăm lo cho người yếu thế và tạo điều kiện để mỗi người được thụ hưởng thành quả phát triển.

Tại Trung tâm Phục vụ hành chính công phường Lào Cai, những mã QR được bố trí ở vị trí dễ thấy, để người dân có thể phản ánh, góp ý trực tiếp. Với cán bộ phường, đó vừa là kênh tiếp nhận thông tin phản ánh, vừa là cách để chính quyền tự đặt mình dưới sự giám sát của người dân.

Bà Trần Thị Thùy Dung - Phó Chủ tịch UBND phường Lào Cai cho biết: Người dân đến làm thủ tục có thể phản ánh những nội dung trung tâm thực hiện chưa tốt, góp ý về phong cách và quá trình làm việc; quan trọng nhất là sự hài lòng của người dân đối với hoạt động của chính quyền.

Cùng tư duy ấy, Trung tâm Phục vụ hành chính công phường xác định phải chuyển mạnh từ “giải quyết thủ tục hành chính” sang “phục vụ người dân”, lấy sự thuận tiện và hài lòng của người dân làm thước đo đối với cán bộ, công chức.

Đầu năm 2026, căn nhà rộng 56 m² của gia đình bà Phan Thị Nhâm, một hộ nghèo ở tổ dân phố 45, được hoàn thành sau khi gia đình nhận hỗ trợ 85 triệu đồng từ Nhà nước, các tổ chức đoàn thể và nhà hảo tâm. Chỉ riêng 9 tháng năm 2026, phường Lào Cai đã hỗ trợ xây dựng 14 căn nhà cho các hộ có hoàn cảnh khó khăn, với nguồn xã hội hóa trên 1 tỷ đồng.

Một căn nhà có thể không phải là một chỉ tiêu lớn trong một đề án, nhưng khái niệm “không ai bị bỏ lại phía sau” có một hình hài cụ thể. Đó cũng là nơi các tiêu chí của mô hình trở về với giá trị cốt lõi: Nhân dân là chủ thể, trung tâm và mục tiêu của sự phát triển.

Mô hình “Phường xã hội chủ nghĩa” tại phường Lào Cai được định hướng xây dựng một cộng đồng dân chủ, pháp quyền, kỷ cương, an toàn, xanh, số, mở, nhân văn, phát triển và hạnh phúc. Là địa bàn trung tâm, có vị trí chiến lược trong kết nối giao thương Việt Nam - Tây Nam Trung Quốc và hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, phường đứng trước những yêu cầu rất khác Trấn Yên. Vì vậy, bộ tiêu chí chung không thể là “chiếc áo may sẵn”, mà phải được cụ thể hóa bằng cách làm phù hợp với đặc thù đô thị cửa khẩu.

Đây cũng là cách Lào Cai tiếp cận việc xây dựng mô hình, là định hướng phát triển lâu dài, được triển khai thận trọng, bài bản, kết hợp giữa giá trị chung và đặc thù của từng địa bàn.

Một hành trình lớn luôn bắt đầu từ những bước chân đầu tiên. Với Lào Cai, những bước chân ấy đang được đặt xuống từ cơ sở, nơi khát vọng được thử thách bằng thực tiễn và tương lai được hình dung từ những điều rất gần gũi.

Phía trước vẫn còn chặng đường dài, mỗi bước đi hôm nay, nếu được đặt đúng hướng, sẽ trở thành nền móng cho những đổi thay lớn hơn và những “dấu chân” đầu tiên trên chặng đường ấy đang dần hiện rõ…