[Bài 2] Sử dụng quyền chọn để bảo vệ danh mục và xây dựng chiến lược đầu tư
Không có chiến lược quyền chọn nào "tốt nhất". Chỉ có chiến lược phù hợp với một mục tiêu cụ thể, một kịch bản thị trường cụ thể và một mức lỗ mà nhà đầu tư thật sự chấp nhận được.

Trước khi đi vào chiến lược, nhà đầu tư cần nắm rõ các khái niệm liên quan. Quyền chọn mua (call) cho người nắm giữ quyền mua tài sản ở một mức giá định trước; quyền chọn bán (put) cho quyền bán ở mức giá định trước. Mức giá đó gọi là giá thực hiện, thời điểm hợp đồng hết hiệu lực gọi là ngày đáo hạn, và số tiền người mua trả cho người bán để có quyền gọi là phí quyền chọn. Người mua quyền chọn có quyền nhưng không có nghĩa vụ; người bán thì ngược lại, nhận phí ngay nhưng phải thực hiện nghĩa vụ nếu người mua yêu cầu.
Với quyền chọn chỉ số, việc "mua" hay "bán" không diễn ra bằng cổ phiếu mà được thanh toán bằng tiền theo chênh lệch giữa chỉ số và giá thực hiện.
Để xem xét các chiến lược được so sánh trên cùng một nền, bài viết giả định một nhà đầu tư đang nắm danh mục cổ phiếu vốn hóa lớn trị giá 1 tỷ đồng, khi VN30 ở mức 2.000 điểm. Mọi con số dưới đây đều là minh họa, đã làm tròn, chưa tính phí giao dịch, thuế, chi phí ký quỹ và trượt giá. Mức phí quyền chọn không phải báo giá thực tế và các thông số hợp đồng (hệ số nhân, bước giá, kỳ hạn) sẽ theo quy định chính thức khi được ban hành.
XÁC ĐỊNH MỤC TIÊU TRƯỚC KHI CHỌN CHIẾN LƯỢC
Nhiều người bắt đầu bằng câu hỏi "nên mua put hay bán call", nhưng câu hỏi đúng hơn là "mình đang cố giải quyết vấn đề gì". Cùng một danh mục 1 tỷ đồng, nhà đầu tư có thể có những nỗi lo khác nhau và mỗi nỗi lo dẫn tới một nhóm chiến lược riêng.
Nếu điều nhà đầu tư sợ nhất là một cú giảm sâu làm mất nhiều năm tích lũy, mục tiêu là bảo vệ tài sản và công cụ tự nhiên là mua put. Nếu nhà đầu tư muốn được bảo vệ nhưng thấy phí quá đắt và thực ra chỉ cần danh mục tăng thêm khoảng 10% là đủ hài lòng, nhà đầu tư có thể chấp nhận giới hạn lợi nhuận để giảm chi phí bằng cách vừa mua put vừa bán call. Nếu nhà đầu tư không lo giảm giá mà chỉ muốn danh mục "đẻ" thêm thu nhập trong lúc thị trường đi ngang, anh có thể bán call trên tài sản đang nắm giữ.
Những trường hợp trên đều xuất phát từ một danh mục đã có sẵn. Còn nếu nhà đầu tư có một nhận định chẳng hạn VN30 sẽ tăng vừa phải trong hai, ba tháng tới và muốn kiếm lời từ nhận định đó mà không phải dồn nhiều vốn, mục tiêu đã chuyển sang hưởng lợi từ xu hướng với rủi ro giới hạn. Cuối cùng, có những người không quan tâm thị trường đi lên hay đi xuống mà chỉ đặt cược vào việc thị trường dao động mạnh hay ít biến động thì đó là nhóm giao dịch theo kỳ vọng biến động, phức tạp hơn và nằm ngoài phạm vi bài viết này.

Phân biệt hai nhóm người dùng này quan trọng vì nó quyết định cách đánh giá đúng – sai. Với người đang giữ cổ phiếu, quyền chọn giống một hợp đồng bảo hiểm khi một hợp đồng put hết hạn vô giá trị không phải là thất bại, cũng giống như một năm xe oto không va quệt không khiến bảo hiểm va quệt trở thành sai lầm. Ngược lại, với người giao dịch theo nhận định thì một vị thế hết hạn vô giá trị là một khoản lỗ thực sự.
MUA PUT ĐỂ BẢO VỆ DANH MỤC
Cách đơn giản nhất để nhà đầu tư yên tâm là mua put trên chỉ số VN30 trong khi vẫn giữ nguyên cổ phiếu. Chiến lược này gọi là protective put (put bảo vệ). Put bảo vệ về bản chất tạo ra một mức giá sàn, đó là nếu thị trường giảm xuống dưới giá thực hiện, phần lỗ của cổ phiếu được bù bằng phần lãi của put. Đổi lại, nhà đầu tư phải trả phí ngay từ đầu, giống như việc đóng phí bảo hiểm.
Nhà đầu tư mua bảo hiểm cho danh mục 1 tỷ đồng
Giả sử nhà đầu tư mua put VN30 kỳ hạn 3 tháng, giá thực hiện 1.900 điểm, tức thấp hơn mức hiện tại 5%, với phí giả định 50 điểm, bằng 2,5% giá trị được bảo vệ. Nhà đầu tư mua đủ số hợp đồng để tổng giá trị danh nghĩa tương đương 1 tỷ đồng. Chẳng hạn, nếu hệ số nhân là 100.000 đồng/điểm như hợp đồng tương lai VN30 hiện nay, mỗi hợp đồng ứng với 200 triệu đồng và nhà đầu tư cần 5 hợp đồng. Tổng chi phí bảo vệ là 25 triệu đồng, trả ngay khi mở vị thế.
Ba tháng sau, có ba khả năng.
Nếu VN30 giảm mạnh 20% xuống 1.600 điểm, cổ phiếu của nhà đầu tư chỉ còn 800 triệu. Nhưng put lúc này có giá trị 1.900 − 1.600 = 300 điểm, tương đương 15% giá trị danh nghĩa, tức 150 triệu đồng; sau khi trừ đi 25 triệu tiền phí, danh mục còn 925 triệu, nhà đầu tư chỉ mất 7,5% thay vì 20%.
Nếu VN30 đi ngang ở 2.000 điểm, put hết hạn vô giá trị và danh mục còn 975 triệu; 25 triệu đã mất chính là tiền bảo hiểm cho ba tháng an tâm.
Nếu VN30 tăng 20% lên 2.400 điểm, cổ phiếu đạt 1,2 tỷ, trừ phí còn 1,175 tỷ, nhà đầu tư vẫn hưởng gần trọn đà tăng.
Đồ thị cho thấy toàn bộ hình dạng của chiến lược. Bên trái, khi VN30 xuống dưới 1.900 điểm, đường xanh nằm ngang: dù thị trường giảm sâu đến đâu, danh mục có put cũng không xuống dưới mức sàn. Bên phải, đường xanh chạy song song và luôn thấp hơn đường xám đúng bằng khoản phí đã trả.
Từ ví dụ này có thể thấy lỗ tối đa của nhà đầu tư bị chặn ở 7,5%, tức 75 triệu đồng, gồm 5% khoảng cách từ mức hiện tại xuống giá thực hiện cộng 2,5% tiền phí, dù thị trường giảm sâu đến đâu; để danh mục có bảo vệ quay lại mốc 1 tỷ, VN30 phải tăng khoảng 2,5% để bù tiền phí.
Chọn mức bảo vệ, thời hạn và chi phí
Khi mua put, nhà đầu tư phải trả lời ba câu hỏi liên quan chặt chẽ với nhau.
Câu hỏi đầu tiên là bảo vệ từ mức nào? Put có giá thực hiện càng gần giá hiện tại thì bảo vệ càng sớm nhưng giá càng đắt; put xa hơn, ví dụ giá thực hiện ở 85–90% so chỉ số cơ sở hiện tại, thì giá rẻ hơn nhưng phải tự gánh phần giảm đầu tiên, giống như mức khấu trừ trong hợp đồng bảo hiểm. Do vậy, thực tiễn khuyến nghị chung đó là nên chọn giá thực hiện dựa trên mức giảm mà nhà đầu tư sẵn sàng tự chịu trước khi bảo vệ bắt đầu có tác dụng.
Câu hỏi thứ hai là bảo vệ trong bao lâu? Kỳ hạn dài hơn có tổng phí cao hơn, nhưng chi phí tính bình quân mỗi tháng thường thấp hơn, vì giá trị thời gian của quyền chọn không tăng theo tỷ lệ thuận với thời gian. Ngược lại, mua kỳ hạn ngắn rồi liên tục gia hạn có thể khiến chi phí cộng dồn lớn hơn dự tính.
Câu hỏi thứ ba là thời điểm mua quyền chọn bán (put)? Phí put chịu ảnh hưởng lớn từ biến động kỳ vọng của thị trường (implied volatility – IV). Khi thị trường ổn định, biến động kỳ vọng thấp, chi phí phòng hộ thường rẻ hơn. Ngược lại, khi thị trường giảm mạnh, tâm lý lo ngại và nhu cầu phòng hộ tăng cao thường đẩy phí put lên mức cao. Nghịch lý là khi nhà đầu tư cần bảo vệ nhất thì chi phí mua put lại thường đắt nhất.
Vì vậy, chủ động phòng hộ trước khi thị trường biến động mạnh có thể tiết kiệm chi phí hơn. Tuy nhiên, duy trì phòng hộ liên tục cũng làm giảm lợi nhuận dài hạn. Do đó, nhà đầu tư cần lựa chọn thời điểm và tần suất phòng hộ hợp lý, cân bằng giữa chi phí bảo vệ và khả năng hạn chế rủi ro.
Phần tổn thất vẫn phải chịu: khi danh mục không giống chỉ số
Ví dụ trên dựa vào một giả định quan trọng đó là danh mục của nhà đầu tư biến động giống hệt VN30. Thực tế hiếm khi như vậy và điểm nhà đầu tư cần hiểu kỹ nhất, đó là mua put chỉ số là bảo vệ theo chỉ số, không phải bảo vệ chính danh mục của mình. Put VN30 trả tiền theo diễn biến của VN30, bất kể cổ phiếu trong tài khoản diễn biến ra sao.
Giả sử danh mục của nhà đầu tư nghiêng về cổ phiếu bất động sản và chứng khoán, nên khi VN30 giảm 20% thì danh mục giảm tới 25%, còn 750 triệu. Put vẫn chỉ trả 150 triệu theo chỉ số, nên giá trị ròng là 875 triệu chứ không phải 925 triệu. Chiều ngược lại cũng có thể xảy ra, đó là danh mục giảm ít hơn chỉ số và danh mục của nhà đầu tư được bảo vệ "thừa".
Để giảm sai lệch, nhà đầu tư có thể điều chỉnh số hợp đồng theo hệ số beta - thước đo mức độ danh mục biến động mạnh hay yếu hơn chỉ số. Danh mục có beta 1,2 cần khoảng 1,2 tỷ đồng giá trị put danh nghĩa. Tuy vậy, beta được tính từ dữ liệu quá khứ và có thể thay đổi đúng vào lúc thị trường căng thẳng. Danh mục càng khác rổ VN30 với nhiều cổ phiếu vừa và nhỏ, tập trung vào ít ngành thì mức bảo vệ càng kém chính xác.
BÁN CALL TRÊN TÀI SẢN ĐANG NẮM GIỮ
Put bảo vệ khiến nhà đầu tư phải bỏ tiền ra. Chiến lược tiếp theo đi theo chiều ngược lại đó là nhà đầu tư nhận tiền bằng cách bán call trên chính tài sản mình đang giữ. Cách làm này gọi là covered call (bán call có tài sản đảm bảo). Người bán call thu phí ngay, đổi lại cam kết giao tài sản hoặc thanh toán phần chênh lệch nếu giá vượt mức giá thực hiện. Theo thực tiễn các nước, đây là chiến lược phổ biến với nhà đầu tư mới, thường được dùng khi họ kỳ vọng thị trường đi ngang hoặc tăng nhẹ, hoặc sẵn sàng chốt lời ở một mức giá định trước.
Thu được gì, đánh đổi gì
Kết quả của covered call đến từ ba nguồn. Trước hết là khoản phí, người bán giữ lại phí dù quyền chọn có bị thực hiện hay không và có thể coi như giảm giá vốn cổ phiếu. Đổi lại, người bán nhường phần tăng giá vượt mức giá thực hiện. Tuy nhiên, rủi ro giảm giá gần như còn nguyên vì khoản phí chỉ là một phần nhỏ so với giá trị cổ phiếu, vì vậy phần nào đó tác dụng "bảo vệ" của covered call là hạn chế.
Áp vào danh mục của nhà dầu tư
Giả sử NĐT bán call VN30 kỳ hạn 3 tháng, giá thực hiện 2.200 điểm (cao hơn hiện tại 10%), phí giả định 30 điểm tương đương 1,5%, và thu về 15 triệu đồng. Tạm coi danh mục biến động đúng như chỉ số:
Bảng trên chỉ ra bản chất của chiến lược. Khi thị trường đi ngang, nhà đầu tư có thêm 1,5%; khi thị trường giảm mạnh, khoản phí chỉ đỡ được 1,5 điểm phần trăm trong mức lỗ 20%; khi thị trường tăng mạnh, nhà đầu tư có kết quả kém hơn 85 triệu đồng so với việc không làm gì.
Trên đồ thị, đường xanh gần như trùng với đường xám ở phía trái, khoản phí gần như không tạo ra lớp đệm nào khi thị trường giảm; sau đó đi ngang từ mức 2.200 điểm, nơi mọi phần tăng thêm thuộc về người mua call.
Bán call chỉ số không tự động trở thành "covered call"
Đây là chỗ có thể dễ hiểu sai. Ở thị trường Mỹ, covered call đúng nghĩa là bán một hợp đồng call cho mỗi 100 cổ phiếu khi nhà đầu tư đang nắm của chính mã đó. Nếu người mua thực hiện quyền, cổ phiếu trong tài khoản được dùng để giao, nên nghĩa vụ được "phủ" trọn vẹn.
Quyền chọn VN30 sẽ khác, do đây là quyền chọn trên chỉ số và dự kiến thanh toán bằng tiền. Khi VN30 vượt giá thực hiện, nhà đầu tư phải trả phần chênh lệch tính theo chỉ số, bất kể cổ phiếu của nhà đầu tư tăng bao nhiêu. Nếu danh mục tăng chậm hơn VN30, phần lãi trên cổ phiếu sẽ không đủ bù. Chẳng hạn, VN30 tăng 20% nhưng danh mục chỉ tăng 12%: tổng giá trị là 1.120 − 100 + 15 = 1.035 triệu, thấp hơn đáng kể so với con số 1.115 triệu trong bảng. Thậm chí nếu dòng tiền chỉ đổ vào một số mã trụ khiến VN30 tăng 20% trong khi danh mục của nhà đầu tư đứng yên, tổng giá trị chỉ còn 1.000 − 100 + 15 = 915 triệu, nhà đầu tư lỗ 8,5% đúng lúc thị trường tăng mạnh.
Vì vậy, khi danh mục không trùng rổ VN30, việc bán call chỉ số nên được nhìn nhận như một vị thế bán call chỉ được "phủ" một phần.
Phí thu được không phải thu nhập chắc chắn
Khoản phí vào tài khoản ngay nên dễ được coi là "thu nhập", nhưng về bản chất kinh tế, đó là tiền nhận trước để gánh một nghĩa vụ mà giá trị chưa biết trước. Chỉ khi quyền chọn đáo hạn mà giá chưa vượt giá thực hiện, khoản phí mới thật sự là lãi. Trong lúc chờ đợi, nếu chỉ số tăng nhanh, NĐT có thể phải nộp thêm ký quỹ, thậm chí buộc phải đóng vị thế với mức lỗ đúng vào lúc thị trường hưng phấn nhất.
KẾT HỢP BẢO VỆ VÀ KIỂM SOÁT CHI PHÍ: PHÒNG VỆ HAI CHIỀU (COLLAR)
Đến đây, NĐT có hai công cụ với hai nhược điểm trái ngược nhau, đó là put bảo vệ tốt nhưng tốn phí, còn bán call thu được phí nhưng gần như không bảo vệ. Ghép hai công cụ lại, NĐT có cấu trúc collar – giữ cổ phiếu, mua put và bán call cùng lúc, khi đó ở chiều tăng, collar giống covered call, còn ở chiều giảm, nó là protective put; tiền thu từ call được dùng để trả bớt tiền mua put. Thông thường cả hai quyền chọn đều nằm cách xa giá hiện tại: giá thực hiện của put tạo ra mức sàn, còn giá thực hiện của call tạo ra mức trần.
So sánh ba lựa chọn của nhà đầu tư
Nhà đầu tư mua put 1.900 điểm (phí 50 điểm) và bán call 2.200 điểm (phí 30 điểm), cùng kỳ hạn 3 tháng. Chi phí ròng chỉ còn 20 điểm, tức 1% hay 10 triệu đồng, bằng 40% chi phí của việc chỉ mua put. Bảng dưới so sánh ba lựa chọn: không làm gì, mua put bảo vệ và dùng collar, với giả định danh mục biến động đúng như VN30:
Cách tính: put mang lại (1.900 − VN30)/2.000 × 1 tỷ khi VN30 dưới 1.900; call đã bán buộc phải trả (VN30 − 2.200)/2.000 × 1 tỷ khi VN30 trên 2.200. Chưa tính phí giao dịch, thuế, chi phí ký quỹ và rủi ro cơ sở.
Khi đặt ba đường cạnh nhau, đánh đổi của collar sẽ rõ, đó là đường xanh bị kẹp giữa một mức sàn và một mức trần. Ở phía dưới, collar nằm cao hơn đường put một chút nhờ chi phí thấp hơn; phía trên, collar đi ngang trong khi hai đường còn lại tiếp tục đi lên. Điểm lưu ý ở đây là không có lựa chọn nào thắng ở cả ba kịch bản. Khi thị trường giảm mạnh, collar tốt nhất vì có cùng mức sàn với put nhưng tốn ít phí hơn. Khi thị trường đi ngang, cả hai phương án có bảo vệ đều thua việc giữ nguyên đúng bằng khoản chi phí đã bỏ ra, đó là cái giá của sự yên tâm. Khi thị trường tăng mạnh, giữ nguyên thắng rõ rệt, còn collar chịu thiệt nhiều nhất vì mất toàn bộ phần tăng trên 10%.
Ba yếu tố quyết định hiệu quả của collar
Ba yếu tố quyết định hiệu quả của collar là mức sàn bảo vệ, mức trần lợi nhuận và chi phí phòng hộ. Nhà đầu tư muốn nâng mức sàn phải mua put có giá thực hiện cao hơn, đồng nghĩa với phí bảo vệ tăng hoặc phải bán call ở mức giá thấp hơn để bù đắp. Ngược lại, muốn nâng mức trần lợi nhuận, nhà đầu tư phải bán call có giá thực hiện cao hơn, khiến phí thu được giảm và chi phí phòng hộ ròng tăng, trừ khi chấp nhận hạ mức sàn. Với chiến lược collar với chi phí bằng không, tức là phí bán call bù đắp toàn bộ phí mua put, nhưng nhà đầu tư phải đánh đổi bằng việc giới hạn lợi nhuận khi giá cổ phiếu tăng mạnh.
Collar phù hợp nhất với người đã có lãi đáng kể trên danh mục và cần chắc chắn về giá trị tài sản trong một khoảng thời gian xác định, chẳng hạn trước một khoản chi lớn, một kỳ báo cáo quỹ hay một giai đoạn nhiều bất định, đồng thời sẵn sàng nhường phần tăng vượt mức trần. Collar sẽ ít phù hợp với người tin rằng thị trường sắp tăng mạnh.
Quyền chọn giúp nhà đầu tư bảo vệ danh mục và xây dựng chiến lược phù hợp với kỳ vọng thị trường, nhưng mỗi lợi ích đều đi kèm chi phí hoặc sự đánh đổi. Lựa chọn hợp lý bắt đầu từ mục tiêu, thời hạn và mức lỗ có thể chấp nhận.
(*) Đặng Tài An Trang, Phó Tổng giám đốc Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam
