(Bài 2) Từ mâu thuẫn trên mạng đến hành vi phạm pháp

Bảo vệ trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội: (Bài 1) Những đứa trẻ bị “bào mòn”…

Chỉ từ một bình luận bâng quơ, một biểu tượng cảm xúc mang tính khiêu khích hay vài màn “khẩu chiến” tưởng như vô thưởng vô phạt trên không gian ảo, nhiều thanh thiếu niên đã kéo nhau ra đời thực để giải quyết bằng bạo lực. Từ chỗ là nơi kết nối, mạng xã hội đang biến thành “tiền hiện trường” của những vụ việc rúng động, nơi không ít đứa trẻ tự đánh mất tương lai của chính mình.

Công an phường Ea Kao, tỉnh Đắk Lắk đã nhanh chóng xử lý được 2 nhóm học sinh cấp 2 tụ tập đánh nhau

Bi kịch từ thế giới ảo

Sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội đang tạo ra một thế hệ trẻ em gắn chặt với thế giới ảo hơn đời sống thực. Môi trường ấy đem đến cho các em lớp vỏ ẩn danh cùng thứ “quyền lực ảo” đầy mê hoặc. Chỉ với một cú nhấp chuột, một dòng bình luận hay vài phím gõ, ranh giới của sự tôn trọng, chuẩn mực đạo đức, thậm chí cả pháp luật, có thể bị xóa nhòa.

Điều đáng lo là những hệ lụy ấy không còn âm thầm khép kín trong những tổn thương tâm lý sau cánh cửa phòng ngủ, mà đã hiện hình thành thương tích, những vụ việc hình sự và cả những bi kịch gia đình khó có thể cứu vãn.

Tháng 9.2024, dư luận bàng hoàng, xót xa trước vụ án mạng thương tâm khiến một thiếu niên 14 tuổi tử vong. Ở cái tuổi “ăn chưa no, lo chưa tới”, thảm kịch không bắt nguồn từ thù hằn sâu sắc hay tranh chấp lợi ích phức tạp, mà đau lòng thay, khởi phát chỉ là mâu thuẫn cãi vã trên mạng xã hội.

Theo đó, em Trương Quang H. (14 tuổi) và một nhóm thanh thiếu niên (trong đó đối tượng cầm đầu mới chỉ 13 tuổi), cùng ngụ tại Lâm Đồng, đã lên mạng thách thức và hẹn gặp nhau để giải quyết. Kết cục, H. bị đâm một nhát dao chí mạng, vĩnh viễn dừng lại ở tuổi 14, để lại nỗi đau tột cùng cho gia đình, trong khi nhóm hung thủ tự tay đóng sập cánh cửa tương lai sau song sắt khi tuổi đời còn quá nhỏ.

Cuối tháng 3.2026, tại phường Ea Kao, tỉnh Đắk Lắk, Công an địa phương làm rõ vụ hai nhóm học sinh THCS mang theo gạch đá, gậy gộc hẹn đánh nhau sau mâu thuẫn trên TikTok. Theo thông tin ban đầu, mâu thuẫn phát sinh trên mạng xã hội, sau đó các nhóm rủ nhau ra đường hẻm để “giải quyết”.

Vụ việc được phát hiện, ngăn chặn kịp thời nên chưa để lại hậu quả nghiêm trọng, nhưng cho thấy mức độ nguy hiểm của xung đột bị mạng xã hội thổi bùng. Từ một cuộc đôi co trên màn hình, hành vi đã chuyển thành nguy cơ xâm hại trực tiếp tới sức khỏe, thân thể của người khác. Chúng phản ánh tâm lý “ra mặt”, “không thể nhịn”, “phải xử cho ra lẽ” đã hình thành trong đầu những đứa trẻ chưa đủ 16 tuổi.

Lý giải sự nguy hiểm của môi trường mạng dưới góc độ khoa học hình sự, TS Đào Trung Hiếu - chuyên gia Tội phạm học cho rằng, những vụ bạo lực ở lứa tuổi vị thành niên xuất phát từ mạng xã hội thời gian qua không phải là xung đột ngẫu nhiên. Đó là biểu hiện rõ nét của một dạng “dịch chuyển không gian hành vi lệch chuẩn” - nơi mâu thuẫn khởi phát trong môi trường ảo nhưng lại kết thúc bằng hành vi bạo lực trong đời thực.

Theo ông Hiếu, không gian mạng hiện nay đã trở thành “tiền hiện trường” đúng nghĩa của nhiều vụ án. Tại đây, các xung đột được khởi động, nuôi dưỡng và leo thang trước khi bùng phát ngoài đời. “Quá trình này thường diễn ra theo một chuỗi tâm lý - hành vi khá điển hình: Từ va chạm lời nói, công kích danh dự, đến việc bị đám đông hùa theo, rồi hình thành áp lực phải giải quyết bằng hành động để giữ thể diện. Khi đó, hành vi bạo lực không còn là bộc phát đơn lẻ, mà là kết quả của một quá trình kích hoạt tâm lý kéo dài”, TS Đào Trung Hiếu phân tích.

Thực tiễn công tác điều tra cũng chỉ ra một đặc điểm chung: Rất nhiều vụ án mạng, cố ý gây thương tích liên quan đến người dưới 16 tuổi không xuất phát từ những lợi ích vật chất, mà chỉ từ những xích mích nhỏ nhặt nhưng bị “đẩy nhiệt” bởi mạng xã hội.

Nếu trước đây, những vụ bạo lực ở lứa tuổi vị thành niên chủ yếu phát sinh và được giải quyết ngay trong không gian vật lý (lớp học, cổng trường, ngoài đường), thì nay nó đã có một “tầng trung gian” là không gian số. Tại môi trường ẩn khuất này, nguy cơ được tích tụ âm thầm, không ai hay biết, nhưng lại bùng nổ với sức công phá khủng khiếp.

“Bộ khuếch đại” xung đột và cạm bẫy từ thế giới ảo

Những hệ lụy nhãn tiền từ mạng xã hội không phải là những hiện tượng đơn lẻ, mà là hệ quả tất yếu của một môi trường số đang thiếu vắng màng lọc bảo vệ trẻ em. Số liệu thống kê từ cơ quan chức năng đã cho thấy một thực trạng đáng lo ngại.

Theo thống kê của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05, Bộ Công an), hơn 77% trẻ em và thanh thiếu niên Việt Nam truy cập Internet hằng ngày. Một khảo sát riêng do A05 thực hiện cuối tháng 11.2025 còn phơi bày một con số gây sốc: 100% trẻ em tham gia khảo sát cho biết đã từng gặp ít nhất một dạng rủi ro trên môi trường mạng.

Điều này có nghĩa là gần như không một đứa trẻ nào tiếp xúc với mạng xã hội mà hoàn toàn miễn nhiễm với sự độc hại. Đi sâu vào chi tiết, có tới 40% trẻ cho biết từng bị lừa đảo, xúc phạm hoặc đe dọa trên không gian mạng; 53% trẻ từng tiếp xúc với nội dung độc hại, phản cảm, từ các hình ảnh, video khiêu dâm, đến những nội dung kích động thù ghét, bạo lực.

Phân tích việc vì sao mạng xã hội lại có sức mạnh tàn phá tâm lý và kích động bạo lực lớn đối với trẻ em, TS Đào Trung Hiếu chỉ ra 4 yếu tố cốt lõi biến mạng xã hội thành “bộ khuếch đại mâu thuẫn” cực kỳ nguy hiểm đối với trẻ em: Thứ nhất là hiệu ứng đám đông. Trong thế giới thực, một cuộc cãi vã thường chỉ giới hạn giữa vài người. Nhưng khi mâu thuẫn được “đưa lên mạng”, nó lập tức trở thành “sân khấu” cho hàng chục, hàng trăm người tham gia bình luận, cổ vũ, kích động... Sự hiện diện của đám đông khiến cảm xúc bị đẩy lên cao độ, trong khi lý trí và khả năng tự kiểm soát lại sụt giảm nghiêm trọng.

Thứ hai là sự mờ nhạt của ranh giới trách nhiệm. Môi trường trực tuyến tạo ra ảo giác “không ai thực sự chịu trách nhiệm”. Ngồi sau màn hình, trẻ dễ dàng văng tục, lăng mạ và phát ngôn cực đoan hơn hẳn so với con người thật ngoài đời. Những lời nói tưởng chừng “chỉ là trên mạng” ấy lại chính là mồi lửa châm ngòi cho những vụ án mạng.

Thứ ba, sự cộng hưởng với đặc điểm phát triển tâm lý của lứa tuổi dưới 16. Đây là giai đoạn các em có nhu cầu khẳng định bản thân cực kỳ cao và vô cùng nhạy cảm với danh dự cá nhân. Khi bị “bóc phốt”, chế giễu hay xúc phạm công khai trên mạng, nhiều em có xu hướng phản ứng theo hướng bạo lực cực đoan để “lấy lại hình ảnh”.

Thứ tư, cũng là bàn tay vô hình tàn khốc nhất: Thuật toán của mạng xã hội. Các nền tảng công nghệ kiếm lợi nhuận dựa trên sự tương tác và thời gian chú ý của người dùng. Do đó, thuật toán luôn ưu tiên đẩy mạnh, lan truyền nhanh chóng những nội dung mang tính chất gây tranh cãi, bạo lực. Chúng liên tục đề xuất những video khoe khoang lối sống buông thả, những “giang hồ mạng” xưng hùng xưng bá, giải quyết mâu thuẫn bằng luật rừng.

Mạng xã hội không tự tạo ra cái ác từ con số không, nó là môi trường khuếch đại rất mạnh những bất ổn sẵn có trong tâm lý, trong gia đình, trong nhà trường và trong cách trẻ được dạy ứng xử. Khi thiếu kỹ năng kiểm soát cảm xúc, thiếu khả năng phân biệt hậu quả pháp lý của hành vi, thiếu chỗ dựa để chia sẻ và cũng thiếu sự giám sát đủ chặt từ người lớn, mạng xã hội rất dễ trở thành nơi mọi va chạm bị đẩy lên cấp độ cao hơn. Ở đó, lời thách thức không chỉ là lời nói, nó đi kèm lượt view, lượt tương tác, bình luận kích động và tâm lý “không thể lùi”.

Tất cả những yếu tố ấy cộng hưởng, khiến mạng xã hội không còn đơn thuần là công cụ giao tiếp, mà trở thành nơi khuếch đại cảm xúc tiêu cực và đẩy xung đột đi xa hơn. Điều này đặc biệt nguy hiểm với trẻ em - lứa tuổi còn non nớt về cảm xúc, chưa hoàn thiện nhận thức và khả năng kiểm soát hành vi.

Những tổn thương tâm lý kéo dài cùng các hệ lụy đau lòng đã phơi bày rõ mặt trái của mạng xã hội khi người tiếp xúc là trẻ em. Khi các em dần trở thành nạn nhân của chính thế giới ảo mình chìm đắm, việc dựng lên những hàng rào bảo vệ không thể chậm trễ hơn nữa. Thực tiễn đang đặt ra một yêu cầu cấp bách: Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng bằng những giải pháp cụ thể, hiệu quả và kịp thời.