Bài 3: Nên hình thành quan hệ đối tác con người-AI thế nào để không 'rỗng kỹ năng'

>> Bài 1: Con người học gì khi AI có thể làm thay?

>> Bài 2: Bài 2: Con người cần phát triển bộ kỹ năng thế nào trong kỷ nguyên AI?

Một lớp học trong thời đại số - Ảnh: Internet

Từ những bằng chứng hiện có, các chuyên gia cho rằng giáo dục cần đồng thời làm hai việc: Chuẩn bị cho người học khả năng sống và làm việc cùng AI, nhưng vẫn duy trì những không gian học tập mà ở đó họ phải suy nghĩ và thực hiện nhiệm vụ bằng năng lực của chính mình.

Một phương thức học tập kép

Tiến sĩ Stéphan Vincent-Lancrin

Theo Tiến sĩ Stéphan Vincent-Lancrin, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Đổi mới giáo dục, chuyên gia kinh tế giáo dục cấp cao của OECD, giáo dục trước hết vẫn cần chú trọng những năng lực cốt lõi ở con người như tư duy phản biện, sáng tạo và khả năng phán đoán các vấn đề đạo đức.

Đồng thời, ở tất cả các môn học, cần bảo đảm học sinh nắm vững kiến thức và kỹ năng nền tảng mà không dựa vào AI. Để kiểm chứng điều này, vẫn cần duy trì những hình thức kiểm tra, đánh giá "đóng sách", không có AI hỗ trợ.

Nhưng vế còn lại cũng quan trọng không kém. Người học cần tương tác với AI để phát triển năng lực hiểu biết và sử dụng AI. Theo ông, OECD vì thế khuyến khích một phương thức học tập kép: Học không có AI để làm chủ kiến thức và kỹ năng nền tảng, đồng thời học với AI để vận dụng công nghệ vào các dự án thực tế.

Không sử dụng AI cũng trở thành một phần của đánh giá

Mô hình học tập kép này đặt ra một yêu cầu khác: Làm thế nào xác định đâu là năng lực thực sự của người học khi AI luôn sẵn có cả bên ngoài nhà trường?

Theo Tiến sĩ Vincent-Lancrin, các hệ thống giáo dục cần thiết kế lại cách dạy để việc AI có sẵn bên ngoài trường học không ảnh hưởng đến quá trình học của học sinh. Bởi ngay cả ở những nơi AI không được sử dụng trong trường, học sinh vẫn có thể dùng công cụ để làm bài tập ở nhà.

Giáo sư Mutlu Cukurova

Trong bối cảnh AI luôn sẵn có, Giáo sư Mutlu Cukurova, giáo sư về học tập và trí tuệ nhân tạo tại Trường University College London (UCL), Anh, cho rằng hệ thống đánh giá vẫn cần duy trì những thời điểm người học phải thực hiện nhiệm vụ độc lập, không có công cụ hỗ trợ. Mục đích không đơn thuần là kiểm soát việc sử dụng AI, mà để xác định kiến thức và năng lực nào đã thực sự thuộc về người học.

Giáo sư Barbara Oakley (Trường Đại học Oakland, Mỹ), đồng sáng lập khóa học nổi tiếng "Học cách học" cũng cho rằng câu trả lời không phải là cấm AI, cũng như chúng ta không nên cấm máy tính cầm tay. Điều quan trọng, theo bà, là sử dụng công nghệ theo cách người học vẫn phải tự mình thực hiện những hoạt động nhận thức cần thiết.

Thực hành truy hồi - cố gắng tự nhớ lại kiến thức và ôn tập ngắt quãng giúp hình thành kiến thức bền vững. Việc luyện tập không có công cụ hỗ trợ vẫn cần thiết.

Bà Oakley so sánh điều này với đào tạo phi công. Máy bay hiện đại có hệ thống lái tự động, nhưng phi công vẫn phải luyện tập nghiêm ngặt kỹ năng điều khiển bằng tay, bởi chính việc luyện tập đó chuẩn bị cho họ ứng phó khi hệ thống tự động gặp sự cố.

Khi AI trở thành một đối tác học tập

Việc vẫn cần những khoảng học tập không có AI không đồng nghĩa với việc hạn chế vai trò của công nghệ trong giáo dục. Vấn đề là AI tham gia vào quá trình học theo cách nào.

Tiến sĩ Vincent-Lancrin nhấn mạnh rằng AI tạo sinh có thể trở thành một đối tác hữu ích nếu vai trò của công nghệ trong quá trình học được xác định rõ và người học vẫn giữ vị trí chủ động. Khi giáo viên tổ chức việc sử dụng AI với một mục đích sư phạm rõ ràng, công nghệ này có thể giúp nâng cao hiệu quả học tập.

Ông cũng cho rằng các hệ thống giáo dục nên khuyến khích phát triển những hệ thống AI được thiết kế chuyên biệt cho việc học, thay vì chỉ dựa vào các công cụ AI tạo sinh phổ thông.

Giáo sư Barbara Oakley

Giáo sư Oakley đưa ra một nguyên tắc tương tự: AI có thể hỗ trợ việc học bằng cách đưa ra gợi ý, đặt câu hỏi và khuyến khích người học suy ngẫm, thay vì cung cấp ngay câu trả lời hoàn chỉnh.

Bà dẫn một nghiên cứu tại Ghana, trong đó một gia sư AI dạy toán được xây dựng theo những nguyên tắc này đã giúp cải thiện đáng kể thành tích toán học của học sinh.

Như vậy, câu hỏi đối với giáo dục không chỉ là có nên sử dụng AI hay không, mà quan trọng hơn là AI nên làm phần việc nào và phần việc nào người học vẫn cần tự mình thực hiện. Bởi mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo ra những bài làm tốt hơn với sự hỗ trợ của AI, mà còn phải bảo đảm người học thực sự có kiến thức, có khả năng phán đoán và có thể tự mình tư duy khi không có công cụ hỗ trợ.