Bài toán sức bền của Iran trong vòng siết tại Hormuz

Lập trường cứng rắn bất chấp áp lực phong tỏa

Theo Aljazeera, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho rằng Iran đang “sụp đổ về tài chính”, đồng thời nêu rõ Tehran đang mất 500 triệu USD mỗi ngày do tác động từ lệnh phong tỏa hàng hải của Washington đối với các cảng biển nước này.

Lệnh phong tỏa của Mỹ bắt đầu từ 14h ngày 13/4 (giờ địa phương). Kể từ đó, Washington đã tiến hành nổ súng, bắt giữ một tàu chở dầu treo cờ Iran gần eo biển Hormuz, đồng thời yêu cầu đổi hướng nhiều tàu hàng đang vận chuyển hàng hóa đi và đến Iran trên vùng biển quốc tế.

Vị trí cảng biển ở Iran và các nước vùng Vịnh. Đồ họa: WSJ

Tehran đã ngay lập tức lên án hành động này. Đáp trả, Iran tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz đối với toàn bộ tàu thuyền nước ngoài, đồng thời bắt giữ một số tàu khác. Trước đó, Tehran vẫn cho phép một số tàu được coi là “thân thiện” đi qua.

Lập trường của Iran được thể hiện rõ qua phát biểu của Phó Tổng thống thứ nhất Mohammad Reza Aref hôm 19/4, khi ông khẳng định “an ninh tại eo biển Hormuz không phải là miễn phí”. “Không thể vừa hạn chế xuất khẩu dầu của Iran, vừa kỳ vọng các nước khác được hưởng tự do và bảo đảm an ninh”, ông viết trên X.

Quan chức này nhấn mạnh lựa chọn hiện nay là rất rõ ràng, hoặc duy trì một thị trường dầu mỏ tự do cho tất cả, hoặc chấp nhận những chi phí lớn đối với toàn bộ các bên liên quan. Theo Tehran, sự ổn định của giá năng lượng toàn cầu chỉ có thể đạt được khi các sức ép kinh tế và quân sự nhằm vào Iran được chấm dứt. Trong khi đó, Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf cũng cảnh báo rằng một thỏa thuận ngừng bắn toàn diện chỉ có thể đạt được nếu Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hàng hải.

Trong khi đó, về nội bộ, chính quyền Iran khẳng định vẫn duy trì sự đoàn kết, bất chấp những nhận định từ phía Mỹ cho rằng nước này đang đối mặt với chia rẽ sâu sắc giữa các phe phái. Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây cho rằng Tehran đang gặp khó khăn trong việc xác định vai trò lãnh đạo, nhưng các quan chức Iran bác bỏ điều này. Phó Tổng thống thứ nhất Mohammad Reza Aref nhấn mạnh rằng sự đa dạng là một phần của nền dân chủ, song trong thời điểm nguy cấp, toàn bộ hệ thống vẫn hành động như “một bàn tay thống nhất”.

Ngoại trưởng Abbas Araghchi cũng khẳng định bộ máy nhà nước và quân đội vẫn phối hợp chặt chẽ, trong khi Tổng thống Masoud Pezeshkian tuyên bố người dân Iran là một khối thống nhất và sẽ đứng vững trước mọi sức ép.

Sự chuẩn bị dài hơi của Tehran và câu hỏi ngược lại với Washington

Được biết, Iran xuất khẩu dầu, khí đốt và nhiều loại hàng hóa khác, bao gồm các sản phẩm hóa dầu, nhựa và nông sản, bằng đường biển. Các nhà phân tích nhận định rằng lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran, bao gồm tại eo biển Hormuz, vì vậy có thể ảnh hưởng đến hoạt động thương mại này.

Ngay sau khi xung đột Mỹ - Israel với Iran bắt đầu hôm 28/2, giới chức Tehran đã triển khai việc đóng cửa trên thực tế eo biển Hormuz – tuyến đường thủy duy nhất dẫn ra khỏi vịnh Ba Tư, nơi trong thời bình vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu từ các nước sản xuất trong khu vực. Việc gần như đóng cửa nút thắt chiến lược này đã khiến giá dầu và khí đốt toàn cầu tăng vọt, và kể từ đó Iran kiểm soát eo biển. Tuy nhiên, nước này vẫn tiếp tục xuất khẩu các sản phẩm năng lượng của riêng mình qua tuyến đường này.

Xuất khẩu dầu của Iran qua eo biển Hormuz chiếm khoảng 80% tổng lượng dầu xuất khẩu của nước này. Theo công ty phân tích thương mại Kpler, Iran đã xuất khẩu 1,84 triệu thùng dầu thô mỗi ngày trong tháng 3 và đã vận chuyển 1,71 triệu thùng/ngày trong tháng 4 cho đến nay, so với mức trung bình 1,68 triệu thùng/ngày trong năm 2025.

Lực lượng Mỹ tuần tra gần tàu hàng M/V Touska treo cờ Iran sau khi ập lên kiểm tra con tàu này hôm 22/4. Ảnh: Reuters

Từ ngày 15/3 - 14/4, Iran đã xuất khẩu 55,22 triệu thùng dầu. Giá mỗi thùng dầu của Iran không giảm xuống dưới 90 USD/thùng trong tháng qua, thậm chí nhiều ngày giá đã vượt 100 USD/thùng. Ngay cả với ước tính thận trọng 90 USD/thùng, Iran đã thu về ít nhất 4,97 tỷ USD trong tháng qua từ hoạt động xuất khẩu dầu đang diễn ra.

Trong khi đó, vào đầu tháng 2 trước khi chiến sự bắt đầu, Iran kiếm được khoảng 115 triệu USD mỗi ngày từ xuất khẩu dầu thô, tương đương 3,45 tỷ USD mỗi tháng. Nói một cách đơn giản, Iran đã kiếm được nhiều hơn 40% từ xuất khẩu dầu trong tháng qua so với trước chiến tranh.

Việc ngăn chặn dòng doanh thu này là một trong những động lực chính phía sau lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng Iran.

Hôm 25/4, ông Schneider nhận định, Iran dường như đã phần nào dự liệu, chuẩn bị cho dạng xung đột dài hơi này. “Lệnh phong tỏa của hải quân Mỹ đã làm gia tăng sức ép kinh tế, khi nhiều tàu dân sự bị bắt giữ trên vùng biển quốc tế. Tuy nhiên, vẫn chưa rõ mức độ siết chặt của phong tỏa, có bao nhiêu tàu vẫn có thể đi qua với lượng lớn dầu Iran đang ở ngoài khơi, và Tổng thống Trump có thể duy trì phong tỏa trong bao lâu”, ông nói.

Đây là câu hỏi được đưa ra không chỉ bởi ông Schneider mà còn từ giới phân tích chính trị thế giới. Họ lưu ý rằng Tổng thống Donald Trump sẽ đối mặt với thách thức pháp lý vào ngày 1/5, khi mốc 60 ngày mà ông có thể tiến hành chiến dịch quân sự ở nước ngoài mà không cần Quốc hội phê chuẩn kết thúc.

Theo cựu Đại sứ Mỹ Ereli, Tổng thống Donald Trump là người rất nhạy với diễn biến chính trị. Ảnh: Reuters

Theo Washington Post, luật liên bang năm 1973 được thông qua nhằm hạn chế quyền của tổng thống Mỹ trong việc đưa đất nước tham gia vào các cuộc xung đột vũ trang ở nước ngoài. Cụ thể, tổng thống phải thông báo cho Quốc hội trong vòng 48 giờ sau khi bắt đầu hành động quân sự và chỉ được duy trì triển khai trong 60 ngày, trừ khi được gia hạn thêm 30 ngày hoặc được Quốc hội cho phép kéo dài.

Adam Ereli, cựu Đại sứ Mỹ tại Bahrain, cho biết trên chương trình “This is America” của Al Jazeera rằng người Iran đã chuẩn bị cho kịch bản này. Họ có kế hoạch riêng, những phương thức thay thế để lưu trữ hoặc bán dầu. Ngay cả khi họ cạn dầu, họ vẫn có cách để tồn tại trong một chế độ phong tỏa và trừng phạt rất khắc nghiệt mà kịch bản đó sẽ thách thức sự kiên nhẫn của ông Trump và của người dân Mỹ.

“Hãy nhớ rằng, đây không chỉ là việc điều chuyển binh lính, tàu chiến và máy bay trên bản đồ. Ở Mỹ còn có yếu tố chính trị. Ông Trump là người rất nhạy với diễn biến chính trị. Vì vậy, chiến lược Iran ở một bên đang va chạm với chiến lược bầu cử giữa kỳ ở bên còn lạ”, ông Ereli cho hay.

Kenneth Katzman, cựu chuyên gia phân tích về Iran tại Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Mỹ, nhận định Tehran hiện không xuất khẩu thêm dầu mới do phong tỏa của Mỹ, nhưng vẫn có khoảng 160–170 triệu thùng dầu đang nổi trên các tàu ở khắp thế giới. Số dầu này đã đi qua eo biển Hormuz trước khi lệnh phong tỏa được áp đặt, qua đó có thể giúp Iran duy trì dòng tiền tới khoảng tháng 8.

Theo cựu Đại sứ Mỹ Adam Ereli, Iran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo có “động lực cách mạng” đủ mạnh để duy trì khả năng chống chịu trong thời gian dài, thậm chí lâu hơn so với tính toán của các nhà hoạch định chính sách Mỹ. Ông cho rằng chưa thể xác định Iran có thể trụ vững bao lâu trong điều kiện bị bao vây, nhưng nhiều khả năng sẽ lâu hơn dự đoán, bởi với Tehran, đây là “cuộc chiến sinh tồn” mà họ buộc phải vượt qua.