Bán công ty trăm triệu USD, nhà sáng lập công nghệ mất phương hướng

Khi tiền bạc không còn là vấn đề, nhiều người rơi vào trạng thái trống rỗng. Đồ hoạ: Chris Harnan/Bloomberg.

Sau khi cùng chồng tự gây dựng một startup phần mềm, Anastasia Koroleva (Florida, Mỹ) bán công ty với giá 9 chữ số. Toàn bộ tiền được trả ngay, không điều kiện ràng buộc.

Sau đó, mọi thứ diễn ra khác xa tưởng tượng. Thay vì cuộc sống nhàn nhã, Koroleva trải qua nhiều năm bất an và cuộc ly hôn đau đớn. “Đó là thực tế rất khác so với những gì chúng tôi tưởng tượng”, cô nói.

16 năm sau thương vụ, Koroleva làm podcast Exit Paradox, tập trung những người giàu có sau khi bán công ty. Qua khoảng 1.200 câu chuyện hậu thoái vốn, cô nhận thấy điểm chung. Với nhiều người, thương vụ lớn không phải đỉnh cao sự nghiệp mà là cú đứt gãy về tinh thần.

Một hệ sinh thái gồm podcast, chuyên gia tư vấn, nhà trị liệu và cộng đồng dành cho nhóm người này đang phát triển, theo Bloomberg.

Khi tiền không còn là vấn đề

Michia Rohrssen (hiện sống ở Tokyo, Nhật Bản) từng lớn lên trong cảnh không dư dả. Khi 4 tuổi, anh nhớ cảnh mẹ khóc vì chiếc ôtô hỏng nhưng gia đình không có tiền sửa. Tiền ăn, tiền thuê nhà cũng là vấn đề.

Sau này, Rohrssen chuyển đến San Francisco (Mỹ) và đồng sáng lập công ty phần mềm ôtô Prodigy. Năm 2021, khi 31 tuổi, anh bán công ty giá 110 triệu USD. Mọi vấn đề tài chính được giải quyết. Rohrssen từng rất phấn khích nhưng rồi cảm giác trống rỗng xuất hiện.

“Khi nghèo, tôi luôn nghĩ cuộc sống sẽ tốt hơn nếu bán được công ty. Nhưng lúc điều đó xảy ra, tôi lại cảm thấy tan vỡ”, anh nói. Rohrssen đi du lịch, nhưng không còn mục đích rõ ràng mỗi ngày, dần mất đi động lực.

Nhà trị liệu tâm lý Annie Wright gọi hiện tượng trên là “sudden wealth syndrome” - hội chứng giàu có đột ngột. Bà cho rằng các nhà sáng lập công nghệ đặc biệt dễ gặp vấn đề này, nhất là trong làn sóng AI.

Một phần nguyên nhân nằm ở tốc độ. Khoảng thời gian từ lúc thành lập công ty đến khi đạt sự kiện thanh khoản rút ngắn đáng kể. Nhà sáng lập có thể tích lũy khối tài sản khổng lồ trong thời gian ngắn, trước khi kịp thích nghi cuộc sống mới.

Làn sóng IPO công nghệ, bao gồm cả SpaceX, đang tạo ra một tầng lớp triệu phú mới. Ảnh: Michael Nagle/Bloomberg.

Làn sóng AI còn tạo thêm cảm giác FOMO (sợ bỏ lỡ). Nhiều nhà sáng lập tin rằng đây có thể là thời điểm vàng trong ngành công nghệ. Vì thế, họ không thể chậm lại, ngay cả khi đã đủ giàu để không cần làm việc.

Wright cho rằng một yếu tố khác ít được chú ý là gánh nặng đạo đức từ chính công nghệ họ tạo ra. Các nhà sáng lập không chỉ tự hỏi công ty đáng giá bao nhiêu, mà còn phải đối diện câu hỏi công nghệ đó sẽ tác động thế nào đến việc làm, sự thật, sáng tạo và các mối quan hệ của con người.

Bên cạnh đó là một "cái bẫy" phổ biến: “arrival fallacy” - niềm tin rằng khi đạt được một con số hoặc cột mốc đã theo đuổi suốt đời, con người sẽ tìm thấy sự bình yên lâu dài. Khi điều đó không xảy ra, một số người lập tức bắt tay vào dự án mới để chứng minh thành công đầu tiên không phải may mắn.

Làn sóng tài sản mới đang tạo ra nhiều người giàu hơn những chu kỳ công nghệ trước. Tại một số công ty AI, ngay cả nhân viên cấp trung cũng có thể rời đi với số tiền đủ thay đổi cuộc đời.

Nhà đầu tư dự đoán riêng đợt IPO của Anthropic có thể tạo ra 7 tỷ phú, khoảng 50 người sở hữu tài sản trên 100 triệu USD và 1.200 người có tài sản trên 10 triệu USD. Nếu tính thêm những thương vụ lớn của OpenAI và SpaceX, số tỷ phú mới có thể lên tới 20, theo Fortune.

Sam Parr (New York, Mỹ), nhà sáng lập The Hustle, hiện điều hành Hampton, cộng đồng dành cho những người xây dựng doanh nghiệp có tài sản lớn. Anh gọi đây là "champagne problems” - vấn đề của người giàu.

Lời khuyên của Parr khá đơn giản. Đó là tránh đưa ra quyết định không thể đảo ngược trong ít nhất một năm sau khi bán công ty.

"Tiền Monopoly" và cuộc sống hậu thoái vốn

Các cộng đồng như Hampton, Post Exit Founders, Beyond The Finish Line, Tiger 21 hay R360 lựa chọn thành viên theo những tiêu chí khác nhau. Một số yêu cầu kinh nghiệm khởi nghiệp, số khác đặt mức tài sản tối thiểu từ 20 triệu đến 100 triệu USD.

Ngoài kết nối, quản lý tài sản hay cơ hội đầu tư, những cộng đồng này còn cho phép thành viên nói về các câu hỏi lớn hơn. Sau khi đã có đủ tiền, cuộc sống nên tiếp tục như thế nào?

“Đến khoảng 20 triệu USD, bạn nghĩ làm thế nào để sử dụng nguồn lực này tốt nhất. Sau đó, những con số dần giống như tiền Monopoly (trò chơi Cờ tỷ phú)”, nhà tâm lý học Sherry Walling nói. Lúc này, con người mất kết nối với giá trị thực của mọi thứ.

Cuộc sống sau khi đạt được thành công lớn về mặt tài chính cũng đáng để bàn luận. Đồ hoạ: Chris Harnan/Bloomberg.

Theo Koroleva, trong khoảng 1.200 câu chuyện hậu thoái vốn mà cô nghiên cứu, 10 năm sau khi đạt trạng thái “post-economic” (khi các giá trị vật chất, tiền bạc hay tăng trưởng kinh tế không còn là động lực tối thượng), khoảng 15% ở tình trạng khá tệ, 70% cảm thấy thoải mái nhưng vẫn có khoảng trống, chỉ 15% thực sự phát triển tốt.

Ở góc độ tâm lý, Sherry Walling cho rằng những người thích nghi tốt nhất với tài sản bất ngờ thường giữ được hai suy nghĩ cùng lúc: “Tôi đã làm việc rất chăm chỉ, và tôi cũng rất may mắn”.

Ngược lại, những người khó thích nghi nhất thường đặt toàn bộ giá trị bản thân vào công ty và thương vụ thoái vốn. Khi một người không có các mối quan hệ lành mạnh, sở thích hay ý nghĩa sống bên ngoài công việc, không khoản tiền nào có thể bù đắp khoảng trống đó.

Hiện tại, đây vẫn là vấn đề của một nhóm nhỏ. Nhưng nếu AI thực sự đưa xã hội đến một tương lai mà con người không còn phải làm việc vì nhu cầu kinh tế, nhóm “post-economic” này có thể trở thành một phép thử sớm cho phần còn lại của thế giới.