Bằng cấp không còn là 'bùa hộ mệnh' cho sinh viên kiếm việc làm

Từng có một thời, quy trình chọn ngành “hot”, 'cày" bảng điểm thật đẹp, săn thêm chứng chỉ quốc tế để “làm dày” CV được xem như công thức gần như hoàn hảo cho một tương lai ổn định sau lễ tốt nghiệp. Không ít sinh viên tin rằng chỉ cần đi đúng quỹ đạo ấy, tấm bằng đại học sẽ trở thành “tấm vé thông hành” an toàn và thông suốt để bước vào thị trường lao động.

Thế nhưng, khi thị trường việc làm bước vào giai đoạn tái cấu trúc mạnh mẽ dưới áp lực công nghệ, AI và sự thay đổi liên tục của doanh nghiệp, “vùng an toàn” ấy bắt đầu rạn nứt. Một thực tế ngày càng rõ ràng được phơi bày: Tấm bằng đại học không còn là “bùa hộ mệnh vạn năng”, còn kiến thức trên giảng đường chỉ mới là phần nền móng tối thiểu.

Điều thị trường lao động đòi hỏi giờ đây là năng lực thích nghi, kỹ năng thực chiến và khả năng hòa nhập với môi trường làm việc thực tế.

Thị trưởng lao động hiện nay đòi hỏi năng lực thực chiến của người lao động. Ảnh minh họa: Hoàng Anh

Sinh viên đến hội chợ việc làm để tìm 'văn hóa doanh nghiệp'

Ông Trần Bá Duy, Giám đốc tư vấn đầu tư Công ty CP Chứng khoán VPS, cho hay, nhiều sinh viên mới ra trường khi ứng tuyển vào VPS hiện vẫn mắc một lỗi rất cơ bản nhưng cực kỳ nguy hiểm: đi phỏng vấn mà không hiểu doanh nghiệp mình ứng tuyển là ai?.

“Nhiều bạn không biết công ty đang ở vị trí nào trên thị trường, định hướng phát triển ra sao. Trong khi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và tinh thần chủ động mới là yếu tố giúp ứng viên bù đắp khoảng trống kinh nghiệm”, ông Duy nói.

Thực tế này phản ánh một nghịch lý khá phổ biến trên thị trường lao động hiện nay: nhiều ứng viên dành hàng tháng để “trang điểm” CV, nhưng lại dành quá ít thời gian để tìm hiểu môi trường mà mình muốn gắn bó. Ở chiều ngược lại, doanh nghiệp cũng đang thay đổi logic tuyển dụng. Họ không chỉ đặt câu hỏi “ứng viên giỏi đến đâu”, mà còn quan tâm liệu người đó có phù hợp với tổ chức hay không.

Một nhân sự quá sáng tạo có thể khó thích nghi trong môi trường nhiều quy trình. Một người quen nhịp làm việc ổn định có thể “ngợp” ở startup tăng trưởng nóng. Và không ít ứng viên dù sở hữu thành tích học tập rất đẹp vẫn nhanh chóng nghỉ việc chỉ sau vài tháng vì nhận ra môi trường thực tế hoàn toàn khác kỳ vọng.

Đó là lý do ngày càng nhiều doanh nghiệp muốn sinh viên tiếp xúc sớm với văn hóa doanh nghiệp ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Tại buổi họp báo “JOB FAIR UFM 2026” diễn ra mới đây tại Trường ĐH Tài chính - Marketing (UFM), các chuyên gia nhân sự đã phác họa rõ một chuyển động mới của thị trường lao động khi khái niệm “hội chợ việc làm” đang được tái định nghĩa từ gốc. Ở đó, sinh viên không còn xuất hiện với tâm thế đi “rải CV”, cũng chưa vội săn một vị trí thực tập hay việc làm bằng mọi giá.

Và về phía doanh nghiệp, sau nhiều năm chạy đua tuyển dụng bằng GPA hay chứng chỉ, cũng bắt đầu nhìn xa hơn những con số đẹp trên hồ sơ ứng viên.

Thứ cả hai phía cùng tìm kiếm giờ đây không đơn thuần là một cơ hội việc làm, mà là sự phù hợp: phù hợp về tư duy, về văn hóa làm việc, về khả năng thích nghi trước áp lực thay đổi liên tục của thị trường.

Quan trọng hơn, đó là sự đồng điệu trong tinh thần học hỏi và khát vọng phát triển, những giá trị đang ngày càng trở thành “điểm cộng vàng” trong thời đại mà tốc độ biến động của thị trường lao động đã nhanh hơn rất nhiều so với nhịp cập nhật của giáo trình đại học.

Chính trong bối cảnh ấy, trăn trở của Đức Tâm, sinh viên UFM, đã chạm đúng tâm lý của rất nhiều người trẻ hiện nay: Khi tuyển sinh viên mới ra trường, doanh nghiệp thực sự nhìn vào GPA, kỹ năng mềm hay những chứng chỉ quốc tế như CFA, ACCA? Và làm sao để ứng viên mới ra trường gây ấn tượng với nhà tuyển dụng khi CV gần như chỉ là một “tờ giấy trắng” về kinh nghiệm thực tế?

Anh Lê Hoàng Thạch, đại diện Công ty CP Sàn giao dịch bất động sản TERA chia sẻ về kinh nghiệm tuyển dụng.

Anh Lê Hoàng Thạch, đại diện Công ty CP Sàn giao dịch bất động sản TERA, kể rằng để chốt được giao dịch đầu tiên trong nghề, anh đã phải mất tới tám tháng kiên trì bám thị trường, chấp nhận bị từ chối hết lần này đến lần khác trước khi có được thành quả đầu tiên. Từ trải nghiệm ấy, anh cho rằng điểm yếu lớn nhất của không ít người trẻ hiện nay không nằm ở chuyện thiếu thông minh hay thiếu năng lực, mà là thiếu sự chủ động trong cách chuẩn bị cho tương lai nghề nghiệp.

“Ở công ty tôi, sau khi ăn trưa xong nhiều bạn lại ra quán cà phê ngồi lướt video, chơi game. Trong khi nếu xác định theo ngành nào, các bạn hoàn toàn có thể tận dụng khoảng thời gian đó để đọc thêm về thị trường, doanh nghiệp hoặc xu hướng của ngành mình đang theo đuổi”, anh Thạch chia sẻ.

Theo anh, doanh nghiệp hiện không kỳ vọng sinh viên mới ra trường phải là những người “biết tuốt” hay lập tức tạo ra kết quả lớn. Điều họ tìm kiếm nhiều hơn là tinh thần học hỏi, khả năng thích nghi và thái độ sẵn sàng tiến lên sau mỗi va chạm thực tế.

“Khi đi phỏng vấn, hãy là chính mình. Biết thì nói biết, chưa biết thì thẳng thắn thừa nhận và thể hiện tinh thần cầu thị để học thêm. Doanh nghiệp có thể đào tạo kỹ năng, nhưng rất khó đào tạo sự kiên trì và tư duy cầu tiến”, anh nói thêm.

Đồng quan điểm, ông Tuấn Anh, đại diện Công ty CP M Village, cho rằng các chứng chỉ chuyên môn như CFA hay ACCA chắc chắn có giá trị cho hành trình phát triển dài hạn, đặc biệt ở cấp quản lý. Nhưng với sinh viên mới ra trường, “thái độ” vẫn là lợi thế cạnh tranh lớn nhất.

“Doanh nghiệp không kỳ vọng các bạn ngay lập tức tạo ra thành tích quá lớn. Điều quan trọng là hãy cho chúng tôi thấy các bạn chịu lắng nghe, có tinh thần học hỏi và sẵn sàng phát triển”, ông Tuấn Anh nhắn nhủ.

Ông Trần Bá Duy, Giám đốc tư vấn đầu tư Công ty CP Chứng khoán VPS.

Ở góc nhìn đào tạo thực chiến, ông Nguyễn Đường Trung Hiếu, Giám đốc vận hành Công ty TNHH Nationwide Development System (NDS), thẳng thắn chỉ ra một "khoảng trống" đáng lo của sinh viên khối ngành kế toán, kiểm toán hiện nay.

Theo ông Hiếu, nhiều sinh viên có kỹ năng tin học và khả năng sử dụng công nghệ khá tốt, nhưng lại thiếu nghiêm trọng trải nghiệm chuyên môn thực tế.

“Chương trình thực tập thường chỉ kéo dài khoảng ba tháng, nhưng thực tế doanh nghiệp phải mất ít nhất sáu tháng mới có thể đào tạo một nhân sự mới bắt nhịp công việc”, ông Hiếu nói.

Đặc biệt trong lĩnh vực kế toán dịch vụ, nhân sự không chỉ xử lý số liệu cho một doanh nghiệp duy nhất mà phải cùng lúc làm việc với nhiều loại hình doanh nghiệp khác nhau, đòi hỏi khả năng phản xạ nghiệp vụ và va chạm thực tế rất lớn.

Từ thực tế đó, lãnh đạo NDS cho rằng các trường đại học cần đưa nhiều tình huống thực tế, dữ liệu thật và mô hình vận hành doanh nghiệp vào bài giảng từ năm 2, năm 3 thay vì để sinh viên “tự bơi” khi bước chân ra thị trường lao động. Bởi trong một thời đại mà kiến thức có thể nhanh chóng lỗi thời, doanh nghiệp không còn tìm kiếm những “cỗ máy điểm số”, mà cần những người trẻ có khả năng thích nghi, học nhanh và sẵn sàng bước vào guồng quay thực tế của thị trường.

Thị trường không thiếu cơ hội, chỉ thiếu người đủ thích nghi

PGS.TS Lê Trung Đạo, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Tài chính - Marketing, cho biết tư duy đào tạo nhân lực hiện nay ở môi trường đại học đang thay đổi mạnh mẽ: doanh nghiệp không còn đứng ngoài quá trình giáo dục, mà được “cắm rễ” trực tiếp vào toàn bộ hành trình đào tạo, đồng hành cùng sinh viên từ năm nhất cho đến ngày tốt nghiệp.

Theo ông Đạo, hướng nghiệp thời nay không còn là câu chuyện bắt đầu ở học kỳ cuối hay thời điểm cận kề tốt nghiệp. Thay vào đó, quá trình định hình nghề nghiệp phải được kích hoạt ngay từ khoảnh khắc tân sinh viên vừa bước qua cổng trường đại học. Điều đó đồng nghĩa sinh viên không chỉ học kiến thức chuyên môn trên giảng đường, mà còn phải sớm va chạm với môi trường doanh nghiệp, hiểu cách thị trường vận hành, văn hóa công sở thay đổi ra sao và đâu mới là công việc thực sự phù hợp với năng lực cũng như cá tính của mình.

Đây cũng được xem là cách tiếp cận mới nhằm thu hẹp khoảng cách kéo dài nhiều năm giữa đào tạo đại học và nhu cầu thực tế của thị trường lao động.

Trên thực tế, tại UFM, sinh viên năm nhất được đưa đến doanh nghiệp để quan sát môi trường làm việc thực tế, hiểu một vị trí nghề nghiệp vận hành ra sao, nhịp sống công sở khắc nghiệt thế nào và quan trọng hơn cả là liệu văn hóa doanh nghiệp ấy có thực sự phù hợp với mình hay không?.

Bước sang năm thứ hai, năm ba, sinh viên đã bắt đầu tham gia các học phần gắn với doanh nghiệp, được nghe CEO và chuyên gia đầu ngành bóc tách những “góc khuất” nghề nghiệp mà giáo trình hiếm khi đề cập, từ áp lực doanh số, quản trị khủng hoảng cho đến kỹ năng ứng xử nơi công sở.

Đến năm cuối, sinh viên mới bước vào giai đoạn thực tập và tuyển dụng chính thức.

“Chúng tôi muốn sinh viên sau khi tốt nghiệp có thể bắt nhịp công việc ngay, thay vì doanh nghiệp phải mất thêm nhiều tháng đào tạo lại từ đầu”, ông Đạo nhấn mạnh.

Đại diện UFM cũng thẳng thắn nhìn nhận, rất nhiều sinh viên hiện nay chọn ngành bằng tưởng tượng, nhưng lại rời bỏ công việc vì “vỡ mộng” khi va chạm thực tế.

“Có bạn nghĩ mình hợp marketing vì thích sáng tạo, nhưng bước vào môi trường chạy KPI liên tục lại không chịu nổi áp lực. Có bạn học tài chính nhưng sau quá trình trải nghiệm mới nhận ra mình phù hợp với truyền thông nội bộ hay nhân sự hơn. Nếu không tiếp xúc sớm với doanh nghiệp, sinh viên rất dễ mất phương hướng”, vị này chia sẻ.

Cách tiếp cận đó cho thấy một chuyển động đáng chú ý của giáo dục đại học hiện nay: trường học không còn chỉ đóng vai trò truyền đạt kiến thức chuyên môn, mà đang cố gắng kéo gần khoảng cách giữa giảng đường và thị trường lao động.

Ở góc độ đại diện đơn vị kết nối tuyển dụng, ông Đỗ Thanh Lộc, đại diện Công ty CP giải pháp CareerViet, cho hay, hiện đang có hơn 5.000 vị trí thực tập sinh thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau sẵn sàng kết nối với sinh viên tại TP.HCM. Con số ấy cho thấy một thực tế đáng suy nghĩ: thị trường lao động không hẳn thiếu cơ hội như nhiều người trẻ vẫn lo ngại.

Theo ông Lộc, điều tạo ra khoảng cách thực sự nằm ở chỗ sinh viên chuẩn bị cho cơ hội đó như thế nào. Bởi lẽ, sau nhiều năm tuyển dụng thế hệ Gen Z, không ít doanh nghiệp đã bắt đầu thay đổi tiêu chí tìm người. Họ có thể chấp nhận đào tạo lại kỹ năng chuyên môn, nhưng rất khó “đào tạo” tinh thần trách nhiệm, sự chủ động hay khả năng thích nghi với áp lực công việc thực tế.

"Trong bối cảnh AI và công nghệ liên tục tái định hình thị trường lao động, kiến thức hôm nay hoàn toàn có thể nhanh chóng lỗi thời chỉ sau vài năm, nhưng điều tạo ra lợi thế bền vững giờ đây nằm ở năng lực tự học, khả năng thích nghi và thái độ làm việc của mỗi người trẻ", đại diện CareerViet đánh giá.