Bánh lá răng bừa Xuân Lập - hành trình từ sản vật tiến vua đến sản phẩm OCOP tiêu biểu

Từ món bánh dân dã, bánh lá răng bừa Xuân Lập dần trở thành sản vật đặc trưng của địa phương, góp phần kể câu chuyện về vùng đất từng là quê hương của vị vua khai mở triều Tiền Lê.

Gắn với vùng đất phát tích vương triều Tiền Lê, bánh lá răng bừa Xuân Lập không chỉ là món ăn dân dã mang đậm hương vị quê nhà mà còn chứa đựng câu chuyện lịch sử, văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Từ một sản vật gắn với điển tích vua Lê Đại Hành cày ruộng tịch điền, nghề làm bánh ở làng Trung Lập, xã Xuân Lập, tỉnh Thanh Hóa, ngày nay đã trở thành sinh kế của nhiều hộ dân và từng bước xây dựng thương hiệu trên thị trường.

Hương vị từ câu chuyện nghìn năm

Di tích quốc gia đặc biệt Đền thờ Lê Hoàn nằm tại làng Trung Lập, xã Xuân Lập, là công trình kiến trúc cổ có niên đại khoảng 1.000 năm, được nhân dân lập nên để tưởng nhớ công đức vua Lê Đại Hành - vị Anh hùng dân tộc có nhiều đóng góp trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước ở thế kỷ 10.

Cùng với hệ thống di tích, lễ hội và những câu chuyện lịch sử được lưu truyền qua nhiều thế hệ, vùng đất này còn có một sản vật đặc trưng mang tên bánh lá răng bừa.

Bánh răng bừa Xuân Lập. (Ảnh: Vietnam+)

Bánh răng bừa Xuân Lập. (Ảnh: Vietnam+)

Theo sách địa chí xã Xuân Lập và lời kể của người dân địa phương, nghề làm bánh có liên quan đến nghi lễ tịch điền dưới thời vua Lê Đại Hành. Sau khi dẹp yên giặc Tống, đất nước thái bình, vào dịp đầu Xuân, nhà vua đích thân xuống đồng cày ruộng, mở đầu cho một năm sản xuất với mong ước mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, đồng thời động viên nhân dân chăm lo lao động.

Để bày tỏ lòng biết ơn, người dân làng Trung Lập đã lựa chọn những hạt gạo ngon, kết hợp với thịt lợn để làm một loại bánh dẻo thơm dâng lên vua. Bánh được tạo hình gợi liên tưởng đến chiếc răng bừa - công cụ gắn với công việc đồng áng - nên từ đó được gọi là bánh lá răng bừa.

Trải qua hàng trăm năm, nghề làm bánh vẫn được người dân Xuân Lập gìn giữ. Từ món bánh dân dã, bánh lá răng bừa dần trở thành sản vật đặc trưng của địa phương, góp phần kể câu chuyện về vùng đất từng là quê hương của vị vua khai mở triều Tiền Lê.

Điểm làm nên hương vị riêng của bánh trước hết nằm ở nguyên liệu. Theo truyền thống, gạo làm bánh phải là gạo từ giống lúa 13/2, một giống lúa thuần có thời gian sinh trưởng dài, hạt trắng, dẻo và thơm.

Gạo được vò kỹ, ngâm khoảng 4-5 giờ rồi đem xay trong cối đá với lượng nước vừa phải. Sau khi xay, bột được đưa qua công đoạn “ráo bột.” Đây là một trong những khâu đòi hỏi kinh nghiệm của người làm bánh.

Bột được đặt trên bếp, dùng đũa bếp đánh đều tay cho đến khi đạt độ đông đặc vừa phải nhưng vẫn mềm, dẻo.

Bột sau đó được cho vào từng tàu lá chuối đã được lau rửa, hơ nóng cho mềm. Nhân bánh truyền thống gồm thịt ba chỉ hoặc thịt vai băm nhỏ, hành khô, hạt tiêu và gia vị.

Mỗi chiếc bánh chỉ dài khoảng 20cm, tròn và to hơn ngón tay cái một chút. Bánh được gói thành từng chiếc, cứ 5 chiếc lại xếp thành một buộc. Khi ăn, bánh được luộc hoặc hấp khoảng 20-30 phút.

Giữ nghề bằng chính sinh kế của người dân

Năm 2015, làng nghề Trung Lập được công nhận là làng nghề truyền thống. Đến năm 2020, sản phẩm “Bánh lá răng bừa Xuân Lập” được chứng nhận OCOP 3 sao.

(Nguồn: Vietnam+)

(Nguồn: Vietnam+)

Đây là những dấu mốc quan trọng, đưa sản phẩm từ một nghề gia truyền trở thành sản phẩm có thương hiệu, tiêu chuẩn và từng bước mở rộng thị trường.

Hiện toàn xã Xuân Lập có hơn 70 hộ tham gia sản xuất, kinh doanh bánh lá răng bừa. Mỗi năm, các cơ sở cung ứng khoảng 13-15 triệu chiếc bánh ra thị trường, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho hàng trăm lao động, với mức thu nhập bình quân khoảng 5-6 triệu đồng/người/tháng.

Không chỉ được tiêu thụ trong tỉnh Thanh Hóa, bánh lá răng bừa Xuân Lập còn có mặt tại nhiều tỉnh, thành phố như Hà Nội, Quảng Ninh, Thành phố Hồ Chí Minh...

Phần lớn sản phẩm được tiêu thụ thông qua khách hàng quen và các đơn đặt hàng. Một số cơ sở đã chủ động đưa sản phẩm lên sàn thương mại điện tử, mạng xã hội, qua đó mở rộng kênh tiếp cận người tiêu dùng.

Xã Xuân Lập hiện có hơn 70 hộ tham gia sản xuất, kinh doanh bánh lá răng bừa. (Ảnh: Vietnam+)

Xã Xuân Lập hiện có hơn 70 hộ tham gia sản xuất, kinh doanh bánh lá răng bừa. (Ảnh: Vietnam+)

Trong quá trình phát triển, điều đáng quý là người dân vẫn giữ được những công đoạn thủ công vốn tạo nên bản sắc của chiếc bánh. Từ lựa chọn nguyên liệu, xay bột, ráo bột, chuẩn bị nhân đến gói bánh đều đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm.

Tại các dịp lễ hội, đặc biệt là Lễ hội Đền thờ Lê Hoàn, nghề làm bánh còn được giới thiệu trực tiếp tới du khách. Những người thợ trình diễn các công đoạn làm bánh, giúp du khách không chỉ thưởng thức sản phẩm mà còn hiểu thêm câu chuyện phía sau một món ăn truyền thống.

Đây được xem là cách bảo tồn nghề hiệu quả, bởi nghề chỉ có thể sống lâu dài khi sản phẩm tiếp tục tạo ra thu nhập và người trẻ nhìn thấy cơ hội phát triển từ chính nghề truyền thống của quê hương.

Từ làng nghề đến điểm đến du lịch

Sự phát triển của bánh lá răng bừa Xuân Lập đang có thêm những điều kiện thuận lợi khi địa phương sở hữu hệ thống di tích lịch sử-văn hóa phong phú, trong đó nổi bật là Di tích quốc gia đặc biệt Đền thờ Lê Hoàn và Lễ hội Đền thờ Lê Hoàn.

Du khách đến tham quan đền, tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp vua Lê Đại Hành có thể tiếp tục trải nghiệm tại làng nghề, xem người dân làm bánh và thưởng thức sản phẩm ngay tại nơi sản xuất.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của thị trường cũng đặt ra yêu cầu mới đối với làng nghề. Phần lớn cơ sở hiện vẫn hoạt động theo quy mô hộ gia đình, vì vậy khả năng đáp ứng những đơn hàng rất lớn, liên tục trong thời gian ngắn còn hạn chế. Đây là bài toán cần được tính đến nếu bánh lá răng bừa Xuân Lập muốn mở rộng thị trường nhưng vẫn giữ được chất lượng và hương vị truyền thống.

Theo lãnh đạo xã Xuân Lập, địa phương xác định bảo tồn văn hóa phải gắn với tạo sinh kế bền vững cho người dân. Xã đang phối hợp với các đơn vị lữ hành thiết kế các tour tham quan di tích kết hợp trải nghiệm làng nghề truyền thống; đồng thời từng bước số hóa Di tích quốc gia đặc biệt Đền thờ Lê Hoàn, Lễ hội Đền thờ Lê Hoàn và các di tích phụ cận.

Các em học sinh trải nghiệm gói bánh răng bừa. (Nguồn: Facebook Quê hương Xuân Lập)

Các em học sinh trải nghiệm gói bánh răng bừa. (Nguồn: Facebook Quê hương Xuân Lập)

Cùng với đó, địa phương hỗ trợ xây dựng, quảng bá thương hiệu Bánh lá răng bừa Xuân Lập.

Để đi xa hơn, làng nghề cần tiếp tục nâng cao chất lượng, chuẩn hóa quy trình sản xuất, bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc; mở rộng thương mại điện tử và các kênh bán hàng trực tuyến.

Đồng thời, việc tổ chức sản xuất theo hướng liên kết giữa các hộ, xây dựng các cơ sở có khả năng đáp ứng đơn hàng lớn cũng sẽ giúp làng nghề chủ động hơn trước nhu cầu ngày càng tăng.

Quan trọng hơn, cần biến quá trình làm bánh thành một phần của trải nghiệm văn hóa. Khi du khách được tận mắt chứng kiến cách xay bột, ráo bột, gói bánh, nghe câu chuyện về nguồn gốc chiếc bánh gắn với vua Lê Đại Hành và thưởng thức sản phẩm nóng ngay tại làng nghề, giá trị của chiếc bánh sẽ không chỉ nằm ở hương vị mà còn ở câu chuyện văn hóa phía sau.

Từ một món quà dân dã gắn với câu chuyện tịch điền của vị vua cách đây hơn một thiên niên kỷ, bánh lá răng bừa Xuân Lập hôm nay đã trở thành sản phẩm OCOP, tạo việc làm và mang lại thu nhập cho người dân. Hành trình từ bảo tồn nghề truyền thống đến xây dựng thương hiệu, kết nối với du lịch đang mở ra hướng đi mới cho làng nghề./.

Bánh răng bừa Xuân Lập. (Ảnh: Vietnam+)

Bánh răng bừa Xuân Lập. (Ảnh: Vietnam+)

(Vietnam+)

Nguồn VietnamPlus: https://www.vietnamplus.vn/banh-la-rang-bua-xuan-lap-hanh-trinh-tu-san-vat-tien-vua-den-san-pham-ocop-tieu-bieu-post1106012.vnp