Bảo đảm an toàn hạt nhân, bức xạ thế nào?

Hệ thống phòng thủ tại cơ sở hạt nhân và phòng chụp X-quang

An toàn bức xạ bắt đầu từ thiết kế hạ tầng vững chắc. Các cơ sở hạt nhân khi xử lý hoặc lưu giữ chất thải phóng xạ phải cung cấp dữ liệu chi tiết về nền móng, nước ngầm và đánh giá khả năng thẩm thấu nhân phóng xạ vào đất, nước. Hệ thống khóa liên động hoặc khóa chìa là yêu cầu bắt buộc đối với nơi lưu giữ nguồn phóng xạ nhóm 1, nhóm 2, máy gia tốc và khu vực xử lý chất thải.

Trong y tế, tiêu chuẩn an toàn cho các phòng chụp X-quang được nâng lên một mức mới. Nhân viên vận hành thiết bị X-quang di động phải trang bị tạp dề cao su chì và tấm che tuyến giáp. Đặc biệt, với các kỹ thuật phức tạp như chụp can thiệp và chụp mạch, bác sĩ và nhân viên bắt buộc phải có thêm kính chì và găng tay cao su chì.

Đối với người bệnh điều trị bằng thuốc phóng xạ hoặc cấy nguồn, cơ sở phải bố trí bình phong chì che chắn để bảo vệ nhân viên khi tiếp xúc.

Kiểm soát chặt chẽ phế liệu và hàng hóa nhiễm xạ

Một trong những điểm mới đáng chú ý là cơ chế kiểm soát phóng xạ đối với cơ sở sử dụng sắt, thép phế liệu làm nguyên liệu sản xuất. Các tổ chức, cá nhân này phải áp dụng biện pháp phát hiện và ngăn chặn nguồn phóng xạ lẫn trong phế liệu để đảm bảo an toàn cho sản phẩm và người lao động.

Ảnh minh họa

Song song đó, hàng rào an ninh tại biên giới cũng được thắt chặt. Thông tư quy định chi tiết việc kiểm soát hàng hóa nhập khẩu có dấu hiệu chứa chất phóng xạ hoặc nhiễm phóng xạ. Mọi lô hàng nghi ngờ đều phải qua quy trình kiểm tra, đo đạc để ngăn chặn các nguy cơ chiếu xạ công chúng ngay từ cửa ngõ quốc gia.

Nhân lực: "Mắt xích" quan trọng trong vận hành an toàn

Thông tư 59/2025/TT-BKHCN đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe nhưng đầy tính nhân văn đối với đội ngũ làm việc trong môi trường bức xạ. Nhân viên bức xạ phải được cập nhật kiến thức chuyên sâu định kỳ 3 năm một lần bởi các đơn vị đào tạo được cấp phép. Hàng năm, cơ sở phải huấn luyện nội bộ về nội quy và quy trình ứng phó sự cố.

Quy định về độ tuổi lao động cũng được siết chặt: cấm sử dụng người dưới 18 tuổi làm việc tại khu vực có nguy cơ chiếu xạ lớn hơn 1 mSv/năm hoặc chăm sóc bệnh nhân điều trị phóng xạ. Điểm tiến bộ lớn nhất là quyền của nhân viên nữ: những người đang mang thai hoặc cho con bú sẽ được bố trí công việc không liên quan đến bức xạ nếu có nguyện vọng.

Với thực tập sinh, nếu làm việc từ 03 tháng trở lên trong khu vực kiểm soát, cơ sở bắt buộc phải trang bị liều kế cá nhân để theo dõi liều chiếu xạ.

Chủ động ứng phó sự cố theo kịch bản hiện đại

An toàn không chỉ là ngăn ngừa mà còn là chuẩn bị cho tình huống xấu nhất. Kế hoạch ứng phó sự cố được phân cấp rõ ràng từ cấp cơ sở hạt nhân đến cấp tỉnh. Thông tư đưa ra các "Mức tiêu chí chung" - đây là các giá trị liều bức xạ dự báo mà khi đạt tới, các hành động bảo vệ như sơ tán, che chắn hoặc uống viên Kali Iodide phải được thực hiện ngay lập tức.

Lực lượng ứng phó ban đầu được trang bị đầy đủ thiết bị bảo hộ cá nhân, từ quần áo chống nhiễm bẩn đến mặt nạ phòng độc, sẵn sàng xử lý tình huống tại hiện trường.

Thông tư được ký ban hành vào ngày 31.12.2025, chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 15.2.2026. Các quy định về an toàn bức xạ trước đây sẽ hết hiệu lực kể từ thời điểm này.

Việc tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thiết kế, kiểm soát hàng hóa và bảo vệ nhân lực sẽ tạo nên một môi trường ứng dụng năng lượng nguyên tử an toàn và bền vững tại Việt Nam.

Nam Phong