Bảo đảm thực chất quyền tiếp cận thông tin của người dân

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành phiên họp. Ảnh: Hồ Long

Sáng 12/4, dưới sự điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi).

Hoàn thiện nền tảng pháp lý cho quản trị công khai, minh bạch trong kỷ nguyên số

Các ĐBQH cơ bản thống nhất với dự thảo Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi), đánh giá cao các nội dung đã bước đầu tiếp cận xu hướng số hóa và nâng cao trách nhiệm cung cấp thông tin của cơ quan nhà nước. Dự thảo Luật đã đạt được sự cân bằng giữa quyền tiếp cận thông tin của công dân và việc bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội, bí mật nhà nước, bảo vệ dữ liệu cá nhân theo các chuẩn mực pháp lý hiện đại.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định điều hành phiên họp. Ảnh: Quang Khánh

“Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, thông tin công không còn chỉ tồn tại dưới dạng văn bản, hồ sơ, tài liệu giấy, mà còn tồn tại dưới dạng dữ liệu số, cơ sở dữ liệu dùng chung, dữ liệu liên thông”. Nhấn mạnh thực tế này, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) cho rằng, sửa luật lần này không chỉ là sửa một đạo luật về thủ tục cung cấp thông tin, mà là hoàn thiện nền tảng pháp lý cho quản trị công khai, minh bạch trong kỷ nguyên số.

Về nguyên tắc thực hiện quyền tiếp cận thông tin, đại biểu nhận thấy, khoản 3 Điều 3 dự thảo Luật quy định: “Việc cung cấp thông tin phải đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số, tăng cường cung cấp thông tin trên môi trường số; bảo đảm việc cung cấp thông tin kịp thời, minh bạch, thuận lợi cho công dân".

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga (Hải Phòng) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Theo đại biểu, cách quy định này mới dừng ở mức định hướng, thể hiện tinh thần “đẩy mạnh”, “tăng cường”... ứng dụng công nghệ thông tin nhưng chưa tạo ra nghĩa vụ pháp lý đủ rõ. Trong khi đó, nếu đã xác định xây dựng Nhà nước số, thì công khai thông tin trên môi trường số phải được xem là phương thức chủ yếu, không nên chỉ là phương thức khuyến khích.

Do vậy, đề nghị nghiên cứu sửa khoản 3 Điều 3 theo hướng nhấn mạnh hơn trách nhiệm công khai trên môi trường số, ít nhất đối với các nhóm thông tin thuộc diện bắt buộc công khai theo Điều 17 của Luật này.

ĐBQH Lý Anh Thư (An Giang) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Quan tâm quy định tại khoản 1, Điều 8 dự thảo luật về quyền được cung cấp thông tin đầy đủ, chính xác, kịp thời, ĐBQH Lý Anh Thư (An Giang) cho rằng, cần được bổ sung, làm rõ việc thực hiện quyền này phải đặt trong khuôn khổ pháp luật có liên quan, bao gồm Luật Tiếp cận thông tin và các luật chuyên ngành như pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước, bí mật kinh doanh, bảo vệ dữ liệu cá nhân.

“Nếu không có quy định mang tính liên thông, thống nhất, có thể dẫn đến cách hiểu và áp dụng không đồng nhất; thậm chí phát sinh tâm lý e ngại trong cung cấp thông tin hoặc hạn chế quyền tiếp cận thông tin của công dân”. Nêu vấn đề này, đại biểu Lý Anh Thư đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung quy định theo hướng bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, đồng thời nâng cao tính khả thi khi tổ chức thực hiện.

ĐBQH Đỗ Thị Việt Hà (Bắc Ninh) phát biểu. Ảnh: Quang Khánh

ĐBQH Đỗ Thị Việt Hà (Bắc Ninh) cho rằng, dự thảo luật vẫn còn những quy định đặt việc cung cấp thông tin phụ thuộc vào điều kiện và khả năng thực tế của cơ quan, đơn vị. Điều này cho thấy, cách tiếp cận đang có xu hướng chuyển từ quyền của người dân sang khả năng đáp ứng của cơ quan nhà nước.

Vì vậy, đại biểu đề nghị tiếp tục rà soát các quy định tại khoản 1 Điều 19, khoản 4 Điều 23, khoản 2 Điều 24 và khoản 5 Điều 27 để thể hiện rõ hơn tinh thần bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân, tránh làm giảm tính thực chất của quyền này trong quá trình tổ chức thực hiện.

Các đại biểu dự phiên họp. Ảnh: Quang Khánh

Quy định chặt chẽ, tránh “khoảng trống” pháp lý

Về hình thức, thời điểm công khai thông tin, ĐBQH Đỗ Đức Hồng Hà (Hà Nội) cho rằng, khoản 4 Điều 18 quy định “thời điểm công khai thông tin đối với trường hợp pháp luật chưa có quy định chậm nhất là 5 ngày làm việc kể từ ngày tạo ra thông tin” chỉ phù hợp với thông tin hành chính thông thường.

Việc công khai các thông tin có tính chất cấp bách (như thông tin về sự cố môi trường, thu hồi sản phẩm tác động tiêu cực đến sức khỏe cộng đồng, thiên tai, dịch bệnh), nếu chờ 5 ngày làm việc mới công khai có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho xã hội. Do đó, đại biểu kiến nghị bổ sung một khoản ngoại lệ tại Điều 18, yêu cầu đối với các thông tin liên quan đến tính mạng, sức khỏe cộng đồng, sự cố môi trường, thiên tai, thảm họa, cơ quan có trách nhiệm phải công khai ngay lập tức hoặc chậm nhất trong vòng 24 giờ kể từ khi tạo ra hoặc tiếp cận thông tin.

ĐBQH Đỗ Đức Hồng Hà (Hà Nội) phát biểu. Ảnh: Hồ Long

Về từ chối yêu cầu cung cấp thông tin, khoản 5 Điều 27 dự thảo luật quy định cho phép cơ quan, đơn vị từ chối cung cấp thông tin nếu yêu cầu vượt quá khả năng đáp ứng hoặc làm ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của cơ quan, đơn vị.

Đại biểu nhận thấy, đây là một “lỗ hổng” mang tính định tính rất cao. Trong thực tiễn áp dụng pháp luật, ranh giới của việc “ảnh hưởng đến hoạt động bình thường” rất khó xác định và dễ bị lạm dụng để từ chối trách nhiệm cung cấp thông tin cho công dân.

Các đại biểu dự phiên họp. Ảnh: Quang Khánh

Để luật thực sự khả thi và nghiêm minh, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà kiến nghị sửa đổi khoản 5 theo hướng cơ quan chỉ được từ chối khi đã áp dụng mọi biện pháp gia hạn thời gian theo quy định tại khoản 3 Điều 26 mà vẫn không thể đáp ứng. Đồng thời, yêu cầu cơ quan đó phải ban hành văn bản gửi đến công dân, trong đó giải trình rõ lý do vì sao vượt quá khả năng và gợi ý phương án, nguồn thông tin thay thế nếu có.

Đại biểu Đỗ Thị Việt Hà cũng đề nghị tiếp tục làm rõ các quy định liên quan đến thông tin công dân được tiếp cận và thông tin công dân được tiếp cận có điều kiện nhằm bảo đảm thực chất quyền tiếp cận thông tin của người dân.

Các đại biểu dự phiên họp. Ảnh: Quang Khánh

Theo đại biểu, Điều 15 dự thảo luật quy định 6 nhóm thông tin công dân được tiếp cận, trong khi Điều 16 quy định 4 nhóm thông tin được tiếp cận có điều kiện. Các quy định này cơ bản kế thừa những nội dung còn phù hợp của Luật Tiếp cận thông tin hiện hành.
Tuy nhiên, cần tiếp tục giám sát, rà soát để bảo đảm việc phân định các nhóm thông tin rõ ràng hơn, qua đó nâng cao hiệu quả bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân.

Đại biểu cũng chỉ rõ, dự thảo Luật quy định công dân không được tiếp cận một số loại thông tin như nội dung cuộc họp nội bộ của cơ quan, đơn vị; tài liệu phục vụ công việc nội bộ; hoặc các thông tin mà nếu cung cấp có thể gây nguy hại đến lợi ích của một số chủ thể. Đây là những quy định còn mang tính định tính, có thể gây khó khăn cho công dân trong quá trình thực hiện quyền tiếp cận thông tin.

Các đại biểu dự phiên họp. Ảnh: Quang Khánh

Từ đó, đại biểu đề nghị tiếp tục nghiên cứu, rà soát để quy định rõ ràng hơn ngay trong luật hoặc giao Chính phủ, Bộ Tư pháp quy định chi tiết. Việc hướng dẫn phải được ban hành bằng văn bản quy phạm pháp luật, không chỉ dừng ở các tài liệu hướng dẫn nghiệp vụ.