Báo động đỏ cho người lao động khi AI ở khắp nơi

Trong nhiều thập kỷ, chúng ta luôn tin rằng tự động hóa sẽ đe dọa những công việc chân tay mang tính lặp đi lặp lại trên các dây chuyền lắp ráp công nghiệp.

Tuy nhiên, một nghiên cứu đột phá mới đây đã giội một gáo nước lạnh vào niềm tin vững chắc đó.

Giới văn phòng sẽ chịu tác động nhiều nhất và nhanh nhất trong kỷ nguyên AI

Những cỗ máy thuật toán đang tiến lên nấc thang cao nhất của thị trường lao động, nhắm thẳng vào các công việc đòi hỏi tư duy phân tích, chất xám cao và mức lương hấp dẫn.

Nỗi lo sợ về việc máy móc cướp đi sinh kế giờ đây đã trở thành một thách thức hiện hữu, đòi hỏi sự đánh giá lại toàn diện về giá trị cốt lõi của con người trong kỷ nguyên số.

Nội dung nghiên cứu cốt lõi từ Đại học Tufts

Báo cáo Chỉ số Rủi ro Việc làm AI của Mỹ do trường Đại học Tufts công bố mới đây được đánh giá là một trong những khuôn khổ phân tích dựa trên dữ liệu đầu tiên và toàn diện nhất thế giới.

Các nhà nghiên cứu đã cẩn trọng phân tích và xếp hạng gần 800 nghề nghiệp hiện tại để dự báo mức độ rủi ro bị phần mềm tự động hóa tước đoạt. Những con số được đưa ra thực sự đáng báo động khi dự báo có khoảng 9,3 triệu việc làm tại Mỹ đối mặt với nguy cơ bị đào thải trong vòng 2 đến 5 năm tới.

Hệ lụy đi kèm là một khoản thu nhập hộ gia đình khổng lồ biến mất, ước tính dao động từ 200 tỉ USD đến 1,5 nghìn tỉ USD. Nghiên cứu đã chỉ điểm trực tiếp 33 nghề nghiệp ở điểm bùng phát, nơi rủi ro mất việc có thể tăng vọt từ dưới 10% lên hơn 40% tùy thuộc vào tốc độ ứng dụng công nghệ của các doanh nghiệp.

Nghịch lý lớn nhất mà nghiên cứu chỉ ra là sự chênh lệch giữa trình độ học vấn và sự an toàn nghề nghiệp. Những công việc được gắn điểm phơi nhiễm cao nhất, đứng đầu danh sách bị đe dọa, lại chính là lực lượng lao động tri thức thu nhập cao.

Các nhà thiết kế giao diện web, lập trình viên máy tính, kiến trúc sư cơ sở dữ liệu, chuyên gia rủi ro tài chính, và thậm chí cả các nhà văn, nhà báo đều nằm trong tầm ngắm tàn khốc của thuật toán.

Tiến sĩ Bhaskar Chakravorti - Trưởng khoa Kinh doanh Toàn cầu tại Đại học Tufts - thẳng thắn nhận định, phần mềm thông minh đang tiến lên những nấc thang cao hơn, nhắm vào các tác vụ nhận thức và phân tích vốn định hình các nghề nghiệp kỹ năng cao.

Ngược lại, vùng an toàn nhất trước làn sóng công nghệ này lại là những công việc mà nền kinh tế thường đánh giá thấp về mặt thù lao. Những công việc ít có nguy cơ bị thay thế nhất, với tỷ lệ dưới 1%, lại là lao động chân tay, thể lực nặng nhọc và làm việc trong môi trường biến đổi liên tục.

Thợ lợp mái nhà, thợ mỏ, người vận hành máy xúc, thợ nề, hay nhân viên dọn dẹp hoàn toàn miễn nhiễm với sự đe dọa từ máy móc vì công nghệ chưa thể mô phỏng lại sự khéo léo cơ học và khả năng thích ứng vật lý của con người.

Sự dịch chuyển này mang tính địa lý sâu sắc, đe dọa trực tiếp đến lực lượng lao động tại các trung tâm đô thị lớn và các thành phố tập trung nhiều trường đại học, tạo ra những hệ lụy chính trị rõ rệt khi các tiểu bang phải tìm cách đối phó với tình trạng thất nghiệp trí thức.

Làn sóng dịch chuyển cấu trúc lao động trên toàn cầu

Từ những phát hiện của Đại học Tufts, thị trường lao động toàn cầu đang bước vào một cuộc đại tái cơ cấu chưa từng có trong lịch sử hiện đại. Khế ước xã hội tồn tại suốt nửa thế kỷ qua về việc sở hữu một tấm bằng đại học nhóm ngành khoa học, kỹ thuật hay tài chính sẽ bảo chứng cho một sự nghiệp an toàn đã chính thức hết hạn.

Các tập đoàn đa quốc gia sẽ nhanh chóng nhận ra rằng năng lực phân tích dữ liệu, viết mã lập trình hay sáng tạo nội dung văn bản không còn là những rào cản kỹ năng đắt đỏ.

Khi các tác vụ nhận thức phức tạp có thể được thực thi thông qua một giao diện phần mềm với chi phí cực thấp, những nhân viên văn phòng cổ cồn trắng mất đi vị thế là tài sản cốt lõi bất khả xâm phạm. Lực lượng này đối diện với nguy cơ trở thành dòng chi phí đầu tiên bị gạch bỏ trên bảng cân đối kế toán.

Các công ty công nghệ lớn, các định chế tài chính và các hãng truyền thông trên toàn thế giới sẽ trải qua các đợt tinh giản nhân sự cấu trúc vĩnh viễn, thu gọn quy mô xuống mức tối thiểu để tối ưu hóa lợi nhuận.

Lực lượng lao động duy nhất trụ vững trước làn sóng này là những người tạo ra được giá trị cộng hưởng với hệ thống tự động hóa. Tại mọi quốc gia, định nghĩa về nhân sự xuất sắc sẽ thay đổi hoàn toàn. Thế giới sẽ giảm thiểu nhu cầu tuyển dụng những người thợ gõ mã lệnh hay người viết bài thuần túy.

Những công việc của tương lai sẽ được bảo đảm bởi những cá nhân sở hữu sự kết hợp tinh tế giữa chuyên môn sâu trong ngành, kỹ năng tư duy phản biện để đưa ra đánh giá chuẩn xác của con người, và sự am hiểu tường tận về cách điều khiển thuật toán. Trọng tâm của người lao động đang chuyển từ việc trực tiếp tạo ra sản phẩm sang việc đánh giá, định hướng và quản lý chất lượng của những sản phẩm do máy móc tự động tạo ra.

Sự đứt gãy này mang theo những hậu quả chính trị và kinh tế vô cùng nghiêm trọng. Các siêu đô thị vốn là thỏi nam châm thu hút nhân tài trí thức toàn cầu sẽ phải đối mặt với cú sốc kinh tế khổng lồ khi hàng loạt văn phòng thương mại bị bỏ trống và nguồn thu thuế sụt giảm mạnh.

Tình trạng này đang tạo ra những va chạm gay gắt về mặt chính sách quản lý nhà nước. Các địa phương và quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất đang ráo riết tìm cách lập pháp, tạo ra các rào cản quy định để kìm hãm sự phát triển của công nghệ nhằm bảo vệ việc làm nội địa.

Chuyển động này đi ngược lại với mong muốn gỡ bỏ rào cản pháp lý từ cấp chính quyền trung ương nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Trên toàn cầu, các chính phủ sẽ phải vật lộn giữa việc chấp nhận áp dụng tự động hóa để duy trì sức cạnh tranh kinh tế quốc gia trên trường quốc tế, hay kìm hãm tốc độ phát triển của nó để tránh nguy cơ bùng nổ bất ổn xã hội do tình trạng thất nghiệp diện rộng gây ra.

Lực cản và sức ép tái cơ cấu đối với nền kinh tế Việt Nam

Bức tranh mà Đại học Tufts phác họa mang ý nghĩa cảnh báo trực tiếp đối với Việt Nam, một nền kinh tế đang nỗ lực hội nhập sâu rộng và triển khai những chiến lược chuyển đổi số quyết liệt. Tác động của làn sóng này vạch ra những thách thức sống còn đối với lực lượng lao động tri thức trong nước.

Về cơ bản, Việt Nam đã và đang khẳng định vị thế vững chắc là một trong những trung tâm gia công phần mềm và xử lý quy trình doanh nghiệp hàng đầu thế giới, sở hữu hàng trăm nghìn kỹ sư công nghệ thông tin, nhân viên kiểm thử phần mềm và chuyên viên xử lý dữ liệu. Tuy nhiên, đây lại chính xác là những nhóm công việc nằm ở điểm bùng phát có nguy cơ bị thay thế cao nhất trong kỷ nguyên mới.

Khi các công cụ tự động hóa thông minh có khả năng tự động viết mã, gỡ lỗi và thiết kế giao diện với tốc độ tính bằng giây, lợi thế cạnh tranh về nhân công giá rẻ của lực lượng kỹ sư nội địa sẽ bị bào mòn với tốc độ chóng mặt. Nếu các tập đoàn công nghệ tại thị trường Bắc Mỹ và châu Âu có thể dùng phần mềm để thay thế các đội ngũ phát triển nội bộ của chính họ, họ chắc chắn sẽ tiến hành cắt giảm hoặc hủy bỏ hoàn toàn các hợp đồng gia công với các đối tác tại nam bán cầu để tiết kiệm chi phí.

Lực lượng sinh viên các ngành công nghệ thông tin, thiết kế đồ họa, tiếp thị kỹ thuật số hay tài chính ngân hàng mới ra trường nếu chỉ được trang bị kỹ năng ở mức cơ bản sẽ đối mặt với tình trạng thất nghiệp công nghệ ngay khi vừa rời khỏi ghế nhà trường.

Ở một khía cạnh khác, cấu trúc nền kinh tế của Việt Nam vô tình cung cấp một tấm khiên bảo vệ ngắn hạn nhờ tỷ trọng lớn lực lượng lao động đang làm việc trong các ngành sản xuất chế tạo, dệt may, da giày, xây dựng, nông nghiệp và dịch vụ trực tiếp.

Hàng triệu lao động Việt Nam tạm thời miễn nhiễm với sự càn quét của các thuật toán ngôn ngữ vì phần mềm máy tính hoàn toàn không thể trực tiếp may một chiếc áo, lắp ráp phần cứng vật lý hay thực hiện các công việc chăm sóc y tế trực tiếp cho người bệnh.

Đối diện với sự chuyển dịch mang tính cấu trúc này, hệ thống giáo dục quốc gia và chiến lược đào tạo nhân sự của các doanh nghiệp tại Việt Nam bắt buộc phải thay đổi triết lý vận hành ngay lập tức. Lực lượng lao động tương lai của đất nước phải được rèn luyện để trở thành những người điều khiển và làm chủ công nghệ thay vì trở thành những cỗ máy học thuộc lòng.

Tiêu chuẩn tuyển dụng trên thị trường sẽ dịch chuyển mạnh mẽ, đòi hỏi người lao động phải có tư duy linh hoạt và khả năng ứng dụng các công cụ tối tân để giải quyết bài toán nghiệp vụ nhanh gấp nhiều lần với chất lượng vượt trội.

Quỹ đạo của thập kỷ tới đã được định đoạt một cách rõ ràng, và sự tồn tại hay phát triển của cả một nền kinh tế phụ thuộc hoàn toàn vào tốc độ học hỏi, khả năng dung hợp và kỹ năng bước lên vai những cỗ máy thông minh để vươn tới những nấc thang giá trị cao hơn trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bùi Tú