Bão nhiệt mùa thi: Cứu 'bộ não sĩ tử' trước khi quá muộn

Tăng cường các thiết bị bảo vệ sức khỏe, chống nắng nóng. Ảnh minh họa

Những cảnh báo không thể xem nhẹ

Theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và oxy cao áp Việt Nam, cơ thể con người luôn cố gắng duy trì nhiệt độ lõi ổn định trong khoảng 36,5-37,5°C. Tuy nhiên, khi nhiệt độ môi trường tăng cao kéo dài, đặc biệt trong bối cảnh đô thị với hiệu ứng đảo nhiệt, hệ điều nhiệt của cơ thể buộc phải hoạt động quá tải để giải phóng nhiệt.

“Bình thường, cơ thể thải nhiệt qua ba con đường chính là tỏa nhiệt bằng bức xạ - đối lưu (trao đổi nhiệt với không khí xung quanh), dẫn truyền nhiệt qua tiếp xúc và bay hơi mồ hôi trên da. Trong những ngày nhiệt độ ngoài trời lên đến 35-37°C, đặc biệt tại các đô thị đông đúc, hiệu ứng đảo nhiệt khiến không khí luôn nóng bức, khả năng tỏa nhiệt qua bức xạ và đối lưu giảm rõ rệt. Khi đó, cơ thể gần như chỉ còn “lá bài” cuối cùng là đổ mồ hôi để làm mát thông qua bay hơi. Nếu mồ hôi ra nhiều mà không được bù nước và muối kịp thời, thể tích máu sẽ giảm, máu đặc hơn, lưu lượng máu lên não giảm, gây ra mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt, nhìn mờ, giảm tập trung và suy giảm trí nhớ ngắn hạn - đúng vào lúc học sinh đang cần “nhồi” kiến thức”, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng phân tích.

Xây dựng chiến lược bảo vệ não bộ của sĩ tử trước ảnh hưởng thời tiết nắng nóng cực đoan. Ảnh minh họa

Chuyên gia cho rằng, trong giai đoạn ôn thi, não bộ tiêu thụ rất nhiều oxy và glucose. Hoạt động trí óc càng căng, lượng nhiệt nội sinh sinh ra càng nhiều. Nghĩa là sĩ tử vừa phải chịu nhiệt từ bên ngoài, vừa chịu nhiệt từ chính hoạt động não bên trong. Điều này làm tăng gánh nặng lên hệ tim mạch và hệ thần kinh trung ương. Các nghiên cứu trên thế giới gần đây cho thấy, khi phơi nhiễm nhiệt độ cao, điểm số nhận thức và khả năng xử lý thông tin của thanh thiếu niên có xu hướng giảm; thời gian phản ứng chậm hơn, khả năng giải quyết bài toán phức tạp bị ảnh hưởng.

Một điểm quan trọng nữa cũng được bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng đề cập, đó là trẻ em và thanh thiếu niên điều tiết nhiệt kém hơn người trưởng thành. Tỷ lệ diện tích bề mặt da trên khối lượng cơ thể cao hơn, nên thân nhiệt tăng nhanh hơn. Trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi (hypothalamus) cũng nhạy cảm hơn với biến động nhiệt. Vì vậy, các em dễ bị kiệt sức do nóng và sốc nhiệt hơn người lớn trong cùng điều kiện môi trường. Nắng nóng không chỉ gây hại về mặt thể chất. Nhiệt độ môi trường tăng cao, ngủ kém, mất nước kéo dài làm nồng độ hormon stress (như cortisol) tăng. Học sinh dễ rơi vào trạng thái cáu gắt, khó chịu, giảm động lực học, lo âu và dễ “bùng nổ cảm xúc”.

Một số nghiên cứu tâm lý học cho thấy, trời quá nóng kéo dài có thể làm tăng tỷ lệ rối loạn giấc ngủ, trầm cảm nhẹ và lo âu ở trẻ em và thanh thiếu niên. Điều này lý giải vì sao cùng một lượng bài vở, nhưng trong đợt nắng nóng, các em hay than “em chẳng nhớ được gì” hoặc “em càng học càng thấy bức bối”.

Về mặt bệnh lý, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng chỉ ra ba mức độ phổ biến của các rối loạn do nhiệt. Ở mức nhẹ, chuột rút do nóng xuất hiện khi cơ thể mất muối qua mồ hôi nhưng chỉ được bù bằng nước lọc. Đây là tín hiệu cảnh báo sớm của mất cân bằng điện giải. Tiếp theo là kiệt sức do nhiệt, khi cơ thể đã mất nhiều nước nhưng vẫn còn khả năng tiết mồ hôi. Người bệnh mệt lả, da ẩm lạnh, chóng mặt, buồn nôn, nhiệt độ cơ thể tăng nhưng chưa vượt ngưỡng nguy hiểm.

Nguy hiểm nhất là sốc nhiệt - tình trạng cấp cứu tối khẩn cấp khi cơ thể mất hoàn toàn khả năng điều hòa nhiệt. Thân nhiệt có thể vượt 40°C, da nóng khô, kèm theo rối loạn ý thức, co giật hoặc hôn mê. Nếu không được hạ nhiệt kịp thời, nguy cơ tổn thương não, suy đa cơ quan và tử vong là rất cao. Điều quan trọng cần nhớ là sốc nhiệt không đáp ứng với thuốc hạ sốt thông thường, mà cần làm mát vật lý và can thiệp y tế khẩn cấp.

Xây dựng chiến lược bảo vệ não bộ

Trước thực tế nắng nóng cực đoan ngày càng phổ biến, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng khuyến cáo, phụ huynh và học sinh không nên cố “chịu đựng” mà cần xây dựng một chiến lược thích ứng khoa học. Trọng tâm là tổ chức lại thời gian học tập theo nhịp sinh học và diễn biến nhiệt độ trong ngày. Buổi sáng sớm, khi không khí còn mát và não bộ tỉnh táo nên dành cho các môn cần tư duy cao. Ngược lại, khoảng thời gian từ cuối buổi sáng đến đầu giờ chiều khi nhiệt độ đạt đỉnh nên ưu tiên nghỉ ngơi, học nhẹ hoặc phục hồi năng lượng.

Việc học liên tục trong nhiều giờ liền là sai lầm phổ biến. Não bộ cũng giống như cơ bắp cần được nghỉ để duy trì hiệu suất. Sau mỗi 40-45 phút học tập trung, một khoảng nghỉ ngắn giúp cơ thể hạ nhiệt, cải thiện tuần hoàn máu lên não và tăng khả năng ghi nhớ. Những động tác đơn giản như vươn vai, đi lại, hít thở sâu có thể mang lại hiệu quả rõ rệt.

Bên cạnh đó, theo bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, giấc ngủ đóng vai trò then chốt trong việc phục hồi não bộ. Khi ngủ sâu, não xử lý và lưu trữ thông tin, đồng thời loại bỏ các chất gây mệt mỏi thần kinh. Thiếu ngủ không chỉ làm giảm trí nhớ mà còn khiến cơ thể nhạy cảm hơn với nhiệt, dễ dẫn đến chóng mặt, căng thẳng và mất kiểm soát cảm xúc. Một lịch ngủ ổn định, đủ 7-8 giờ mỗi đêm, kết hợp với giấc ngủ trưa ngắn, được xem là “liều tăng lực tự nhiên” hiệu quả nhất cho sĩ tử.

Song song với thời gian biểu, dinh dưỡng là trụ cột thứ hai trong chiến lược bảo vệ não bộ. Nước cần được bổ sung đều đặn trong ngày, không đợi đến khi khát. Tuy nhiên, uống quá nhiều nước lọc mà không bổ sung điện giải cũng có thể gây hại. Việc kết hợp nước với các nguồn bổ sung khoáng nhẹ như nước chanh pha muối, nước dừa hoặc nước thảo mộc giúp duy trì cân bằng điện giải và hỗ trợ hoạt động thần kinh.

“Chế độ ăn nên ưu tiên các thực phẩm giàu omega-3 như cá béo, các loại hạt; thực phẩm chứa choline như trứng; cùng với rau xanh, trái cây giàu chất chống oxy hóa… Những dưỡng chất này giúp bảo vệ tế bào thần kinh, tăng cường dẫn truyền tín hiệu và cải thiện trí nhớ. Ngược lại, đồ ăn nhiều dầu mỡ, cay nóng hoặc nước ngọt có ga cần được hạn chế vì làm tăng gánh nặng chuyển hóa và gây dao động năng lượng”, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng lưu ý.

Cuối cùng, bác sĩ cũng lưu ý đến “môi trường cảm xúc” trong gia đình. Áp lực thi cử cộng với nắng nóng dễ khiến căng thẳng gia tăng. Những thay đổi nhỏ trong hành vi như cáu gắt, mất ngủ, ăn uống thất thường có thể là dấu hiệu quá tải. Sự đồng hành, chia sẻ và điều chỉnh kỳ vọng từ phụ huynh sẽ giúp học sinh duy trì trạng thái tinh thần ổn định - yếu tố không kém phần quan trọng so với kiến thức.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu khiến các đợt nắng nóng ngày càng gay gắt, việc bảo vệ sức khỏe não bộ trong mùa thi không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc. Khi hiểu đúng cơ chế và chủ động thích ứng, mỗi gia đình có thể biến “bão nhiệt” thành một thử thách có thể kiểm soát, thay vì một mối đe dọa âm thầm làm suy giảm kết quả học tập và sức khỏe lâu dài của con em mình.