Bảo tàng cần kể được 'câu chuyện di sản'

Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL) Phạm Định Phong phát biểu chỉ đạo tại hội nghị

Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VHTTDL) Phạm Định Phong, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM Trần Thế Thuận và Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM Nguyễn Minh Nhựt chủ trì hội nghị.

Một trong những hệ thống bảo tàng năng động nhất cả nước

Phát biểu khai mạc hội nghị, ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM cho biết, hội nghị được tổ chức nhằm đánh giá thực trạng hoạt động của hệ thống bảo tàng công lập và ngoài công lập trên địa bàn thời gian qua, từ đó đề ra các nhiệm vụ, giải pháp xây dựng và phát triển hệ thống bảo tàng TP.HCM giai đoạn 2026-2030.

Theo ông Nguyễn Minh Nhựt, TP.HCM là địa phương có điều kiện đặc biệt thuận lợi khi sở hữu hệ thống bảo tàng được kế thừa và phát triển qua nhiều giai đoạn lịch sử. Hiện nay, trên địa bàn thành phố có tổng cộng 25 bảo tàng, gồm 14 bảo tàng công lập và 11 bảo tàng ngoài công lập.

Trong số 14 bảo tàng công lập có 9 bảo tàng trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM và 5 bảo tàng thuộc các bộ, ngành trung ương đóng trên địa bàn.

Ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM cho rằng hệ thống bảo tàng cần tiếp tục tạo ra những bước đột phá mạnh mẽ hơn

“Trong thời gian qua, được sự quan tâm của lãnh đạo thành phố cùng sự nỗ lực của đội ngũ viên chức, người lao động ngành bảo tàng, hệ thống bảo tàng TP.HCM đã từng bước phát triển và đạt được nhiều kết quả đáng khích lệ”, ông Nguyễn Minh Nhựt nhấn mạnh.

Theo ông, các bảo tàng đã không ngừng đổi mới nội dung trưng bày, ứng dụng công nghệ, đẩy mạnh công tác nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản hiện vật và thực hiện tốt chức năng giáo dục, truyền thông văn hóa.

Chỉ tính riêng trong giai đoạn 2021-2025, mặc dù chịu ảnh hưởng nặng nề của đại dịch Covid-19 trong khoảng 2 năm, hệ thống bảo tàng thành phố vẫn đón khoảng 13,5 triệu lượt khách tham quan, trong đó có gần 4 triệu lượt khách quốc tế.

Đây được xem là con số ấn tượng, cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của hệ thống bảo tàng trong đời sống văn hóa đô thị cũng như trong phát triển du lịch văn hóa của thành phố.

Tuy nhiên, lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM cũng nhìn nhận, trước yêu cầu phát triển mới của thành phố và đất nước, hệ thống bảo tàng cần tiếp tục tạo ra những bước đột phá mạnh mẽ hơn.

Chuyên gia góp ý giải pháp đến hội nghị

“TP.HCM đang sở hữu nhiều bảo tàng hàng đầu cả nước, nhưng muốn giữ vững vị thế và tạo được nét riêng thì cần tiếp tục đổi mới, phát triển bền vững và phục vụ tốt hơn nhu cầu của công chúng”, ông Nguyễn Minh Nhựt nói.

Ông cho biết, hội nghị lần này tập trung thảo luận nhiều vấn đề lớn như quy hoạch hệ thống bảo tàng, liên kết giữa các bảo tàng trên địa bàn, công tác nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản hiện vật, đổi mới trưng bày, giáo dục di sản, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực, hợp tác quốc tế và xây dựng sản phẩm văn hóa phục vụ công chúng.

Báo cáo tổng kết hoạt động bảo tàng giai đoạn 2021-2025, ông Hoàng Nghị, Trưởng phòng Di sản văn hóa, Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM cho biết, hệ thống bảo tàng thành phố hiện được đánh giá là một trong những địa phương có hoạt động bảo tàng năng động, đa dạng và có mức độ đổi mới cao nhất cả nước.

TP.HCM hiện lưu giữ gần 700.000 hiện vật, tài liệu, trong đó gần 300.000 hiện vật gốc và 25 bảo vật quốc gia (22 bảo vật lưu giữ tại các bảo tàng công lập và 3 bảo vật quốc gia lưu giữ tại bảo tàng ngoài công lập và sưu tập tư nhân).

Các bảo tàng trực thuộc Sở hiện có 7/9 bảo tàng được xếp hạng I và là thành viên của Hội đồng Bảo tàng quốc tế (ICOM), gồm: Bảo tàng Lịch sử TP.HCM, Bảo tàng TP.HCM, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ, Bảo tàng Hồ Chí Minh - Chi nhánh TP.HCM, Bảo tàng Tôn Đức Thắng, Bảo tàng Chứng tích chiến tranh và Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM.

Thiếu nhi tham quan, trải nghiệm tại Bảo tàng TP.HCM

Theo đánh giá của Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM, hệ thống bảo tàng thành phố phản ánh khá đầy đủ các lĩnh vực lịch sử, văn hóa, mỹ thuật, chiến tranh, phụ nữ, y học, đời sống đô thị và văn hóa Nam Bộ, qua đó tạo nên hệ sinh thái văn hóa có bản sắc riêng và sức lan tỏa lớn.

Một số bảo tàng đã từng bước xây dựng được thương hiệu riêng, tạo được vị thế trong hệ thống bảo tàng quốc gia, góp phần nâng cao tính chuyên nghiệp và khả năng cạnh tranh trong lĩnh vực văn hóa - du lịch.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động bảo tàng của TP.HCM vẫn còn không ít khó khăn như cơ sở vật chất chưa đồng bộ, thiếu không gian trưng bày và kho bảo quản đạt chuẩn, nguồn nhân lực chuyên sâu còn hạn chế, tiến độ chuyển đổi số chưa đồng đều, nguồn lực đầu tư chưa đáp ứng yêu cầu phát triển.

Một số bảo tàng vẫn chưa xây dựng được sản phẩm đặc trưng có sức lan tỏa mạnh hoặc chưa khai thác hiệu quả tiềm năng di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch sáng tạo.

Theo ông Hoàng Nghị, với lợi thế là trung tâm kinh tế, văn hóa lớn của cả nước, TP.HCM có nhiều điều kiện thuận lợi để trở thành địa phương đi đầu trong đổi mới hoạt động bảo tàng theo hướng hiện đại, thông minh và hội nhập quốc tế.

Nhiều ý kiến tâm huyết được gửi đến hội nghị

Chuyển từ “quản lý hiện vật” sang “phục vụ công chúng”

Tại hội nghị, các chuyên gia, nhà nghiên cứu và đại diện các bảo tàng công lập, ngoài công lập đã thảo luận nhiều vấn đề liên quan đến đổi mới hoạt động bảo tàng trong bối cảnh chuyển đổi số và phát triển công nghiệp văn hóa.

Phát biểu chỉ đạo tại hội nghị, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa Phạm Định Phong đánh giá cao những chuyển biến tích cực của hệ thống bảo tàng TP.HCM trong thời gian qua. Theo ông, TP.HCM là một trong những địa phương có hoạt động bảo tàng năng động, đổi mới và tiệm cận khá nhanh với xu hướng phát triển bảo tàng hiện đại của thế giới.

“Trong bối cảnh hiện nay, bảo tàng không còn chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà đang chuyển mạnh sang mô hình bảo tàng mở, lấy công chúng làm trung tâm, tăng cường trải nghiệm, tương tác và kết nối cộng đồng”, ông Phạm Định Phong nhận định.

Ông Phạm Định Phong cho biết, trên thế giới, các bảo tàng hiện đại tại Pháp, Anh, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc hay Singapore đang tập trung vào 5 xu hướng lớn.

Thứ nhất là chuyển từ mô hình trưng bày tĩnh sang mô hình trải nghiệm tương tác đa giác quan, ứng dụng mạnh công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), hologram, trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu số.

Khách quốc tế tham quan Bảo tàng Chứng tích chiến tranh

Thứ hai là phát triển bảo tàng như trung tâm văn hóa sáng tạo và không gian cộng đồng, nơi diễn ra các hoạt động giáo dục, nghệ thuật, workshop, trình diễn và đối thoại học thuật.

Thứ ba là mở rộng khả năng tiếp cận công chúng thông qua trưng bày trực tuyến, tham quan từ xa và nền tảng số đa ngôn ngữ.

Thứ tư là gắn hoạt động bảo tàng với phát triển du lịch văn hóa, kinh tế đêm và công nghiệp văn hóa; xây dựng các sản phẩm đặc trưng mang bản sắc riêng để nâng cao sức cạnh tranh quốc tế.

Thứ năm là phát triển bảo tàng theo hướng xanh, bền vững và thân thiện với môi trường; chú trọng vai trò của cộng đồng trong bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Đối chiếu với các xu hướng quốc tế, theo ông Phạm Định Phong, hệ thống bảo tàng TP.HCM đã có nhiều bước chuyển tích cực như số hóa dữ liệu hiện vật, xây dựng trưng bày ảo 3D/360, ứng dụng audio guide và đẩy mạnh truyền thông trên nền tảng số.

Theo thống kê của Cục Di sản văn hóa, gần một nửa số bảo tàng công lập của TP.HCM hiện nằm trong nhóm 10 bảo tàng đón khách đông nhất cả nước. Bên cạnh hệ thống công lập, các bảo tàng ngoài công lập như Bảo tàng Áo dài hay Bảo tàng Vũ khí cổ Robert Taylor cũng được đánh giá cao về khả năng thu hút công chúng.

Theo Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, để hội nhập với xu hướng bảo tàng quốc tế, các bảo tàng cần thay đổi mạnh tư duy hoạt động.

“Các bảo tàng cần chuyển từ tư duy ‘quản lý hiện vật’ sang ‘phục vụ công chúng’; từ giới thiệu thông tin đơn thuần sang kể chuyện di sản; từ không gian tham quan sang không gian trải nghiệm và sáng tạo. Đây là xu thế cốt lõi của bảo tàng hiện đại trên thế giới hiện nay”, ông Phạm Định Phong nhấn mạnh.

Ngày hội trải nghiệm văn hóa Việt Nam tại Bảo tàng Áo Dài

Ông đề nghị TP.HCM trong giai đoạn 2026-2030 cần tập trung đầu tư hiện đại hóa hệ thống bảo tàng theo tiêu chuẩn quốc tế; đẩy mạnh số hóa dữ liệu; xây dựng sản phẩm đặc trưng gắn với công nghiệp văn hóa; đào tạo nguồn nhân lực chuyên sâu; tăng cường hợp tác quốc tế và tạo điều kiện phát triển hệ thống bảo tàng ngoài công lập.

Đặc biệt, ông lưu ý TP.HCM cần quan tâm xây dựng đề cương trưng bày cho Bảo tàng TP.HCM mới theo đúng quy định của Luật Di sản văn hóa năm 2024.

“Thế giới đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ của ngành bảo tàng, nơi giá trị di sản không chỉ nằm ở việc lưu giữ quá khứ mà còn ở khả năng kết nối cộng đồng, thúc đẩy sáng tạo và tạo động lực phát triển bền vững cho xã hội đương đại”, ông Phạm Định Phong nói.

Ông tin tưởng TP.HCM có đầy đủ điều kiện để trở thành địa phương đi đầu cả nước trong xây dựng mô hình bảo tàng hiện đại, thông minh và hội nhập quốc tế, từng bước khẳng định vai trò trung tâm bảo tàng của khu vực Đông Nam Á trong tương lai.

Gắn với du lịch để thu hút du khách

Phát biểu tiếp thu và kết luận hội nghị, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM Trần Thế Thuận cho biết, TP.HCM không thể phát triển hệ thống bảo tàng một cách đơn lẻ mà cần có sự đồng hành, định hướng chuyên môn từ Cục Di sản văn hóa cùng sự liên kết với các địa phương có thế mạnh về di sản, bảo tàng như Hà Nội, Huế và nhiều tỉnh, thành khác.

Ông Trần Thế Thuận cho biết trong giai đoạn tới, TP.HCM tập trung nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn, đổi mới nội dung, phương thức trưng bày theo hướng kể chuyện di sản

Bên cạnh ghi nhận những kết quả đạt được của hệ thống bảo tàng thành phố thời gian qua, các đại biểu cũng thẳng thắn chỉ ra nhiều khó khăn, hạn chế về cơ sở vật chất, nguồn nhân lực, tính liên kết và hiệu quả trưng bày. Nhiều giải pháp thiết thực đã được đề xuất để ngành văn hóa thành phố tiếp tục nghiên cứu, triển khai trong thời gian tới.

Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP.HCM nhấn mạnh, xu hướng phát triển bảo tàng trên thế giới đang thay đổi mạnh mẽ, bảo tàng không còn chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà đã trở thành thiết chế văn hóa mở, không gian sáng tạo, giáo dục cộng đồng và đối thoại xã hội.

Vì vậy, hệ thống bảo tàng TP.HCM cần chuyển mạnh từ tư duy “trưng bày hiện vật” sang “phục vụ công chúng”, lấy trải nghiệm, nhu cầu tiếp cận và khả năng tương tác của người dân làm trung tâm.

Ông cũng cho rằng cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo và dữ liệu số trong hoạt động bảo tàng; đồng thời xây dựng mô hình quản trị hiện đại, nâng cao năng lực tự chủ và chất lượng nguồn nhân lực.

Trong giai đoạn 2026-2030, TP.HCM sẽ tập trung nâng cao chất lượng hoạt động chuyên môn; đổi mới nội dung, phương thức trưng bày theo hướng kể chuyện di sản; tăng cường hợp tác, đào tạo nhân lực, trao đổi chuyên môn; phát triển bảo tàng thành không gian giáo dục cộng đồng, không gian sáng tạo văn hóa và điểm đến du lịch hấp dẫn.

Các đại biểu chụp ảnh lưu niệm

Ông Trần Thế Thuận cho rằng trong giai đoạn tới, các bảo tàng cần chủ động xây dựng kế hoạch phát triển bộ sưu tập có giá trị, tăng cường trao đổi hiện vật và hợp tác tổ chức các chuyên đề trưng bày giữa các đơn vị, kể cả hệ thống ngoài công lập nhằm tránh tình trạng sưu tầm trùng lặp, gây lãng phí nguồn lực.

Đồng thời, các bảo tàng phải tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức trưng bày theo hướng hiện đại, kể được những “câu chuyện di sản” mang tính giáo dục và truyền thông văn hóa.

“Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật mà cần trở thành không gian giáo dục cộng đồng, không gian sáng tạo văn hóa và điểm đến du lịch hấp dẫn. Chúng ta phải nghiên cứu, mở rộng hoạt động gắn với du lịch để thu hút du khách, đó là câu chuyện sống còn của hệ thống bảo tàng hiện nay”, ông Trần Thế Thuận nhấn mạnh.