Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đổi mới tư duy vì nhiệm vụ lịch sử trong thời đại mới

Bức tranh panorama tái hiện sinh động các giai đoạn của chiến dịch Điện Biên Phủ là tác phẩm lịch sử quy mô nhất Đông Nam Á. (Ảnh: MINH DUY)

Phóng viên: Thưa bà, những năm gần đây, lượng khách đến với Bảo tàng có sự thay đổi như thế nào, đặc biệt là nhóm đối tượng trẻ em và thanh niên?

Bà Vũ Thị Tuyết Nga: Những năm gần đây, lượng khách tham quan Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đang có xu hướng tăng trưởng ổn định, đặc biệt vào các dịp lễ lớn và các sự kiện chính trị, văn hóa quan trọng của đất nước cũng như của tỉnh Điện Biên. Năm 2024, nhân kỷ niệm 70 năm Chiến thắng Điện Biên Phủ, Bảo tàng đã đón trên 500.000 lượt khách tham quan - một con số kỷ lục.

Bà Vũ Thị Tuyết Nga, Giám đốc Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ chia sẻ, quá trình làm việc với các chuyên gia của Bảo tàng Ký ức chiến tranh Caen mang tới sự thay đổi trong tư duy hoạt động bảo tàng. (Ảnh: MINH DUY)

Sự thay đổi rõ rệt nhất về lượng khách bắt đầu từ khi bức tranh Panorama được vào vận hành, khiến con số tăng từ hai cho tới ba lần so với trước đây. Nếu như trước kia Bảo tàng chỉ đặt chỉ tiêu đón khoảng 50.000 đến 100.000 lượt khách mỗi năm, thì hiện nay con số trung bình đã lên tới 150.000 đến 200.000 lượt.

Cơ cấu khách của Bảo tàng cũng vô cùng đa dạng về độ tuổi và ngành nghề, từ cựu chiến binh, cán bộ chiến sĩ lực lượng vũ trang đến khách du lịch trong và ngoài nước. Đặc biệt, nhóm khách trẻ như học sinh, sinh viên và đoàn viên thanh niên đang chiếm một tỷ lệ ngày càng lớn trong tổng số khách tham quan.

Trong ba năm trở lại đây, lượng khách trẻ chiếm khoảng một phần ba tổng số khách tham quan bảo tàng, trung bình đạt 50.000 người mỗi năm. Nhóm du khách trẻ tuổi bao gồm cả các đoàn khách từ mọi miền của Tổ quốc đổ về, học sinh các trường học trong tỉnh và cả các bạn trẻ đi du lịch tự do.

Giới trẻ hiện nay không chỉ đến để xem hiện vật mà họ còn tích cực tham gia các chương trình giáo dục lịch sử, học tập ngoại khóa và trải nghiệm di sản. Đây cũng chính là lực lượng có khả năng tiếp cận và lan tỏa thông tin mạnh mẽ về bảo tàng trên các nền tảng số. Do đó, chúng tôi xác định khách tham quan trẻ chính là đối tượng trọng tâm trong công tác phát triển của Bảo tàng những năm tới.

Để đạt được mục tiêu biến bảo tàng trở thành một điểm đến để tìm hiểu giá trị di sản và lịch sử một cách sâu sắc và sinh động, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đang nỗ lực đổi mới nội dung trưng bày, lấy công chúng làm trung tâm thay vì chỉ tập trung vào hiện vật như trước, cần một sự đổi mới tư duy mạnh mẽ về nội dung lẫn hình thức, tại đó khoảng cách giữa các thế hệ sẽ được thu hẹp.

Phóng viên: Dự án hợp tác với Bảo tàng Ký ức chiến tranh Caen (Pháp) đã mang lại những giá trị chuyên môn gì cho đội ngũ của bà?

Đội ngũ cán bộ bảo tàng đã có cơ hội nghiên cứu và áp dụng những phương pháp hiện đại nhất của thế giới vào điều kiện thực tiễn tại Điện Biên. (Ảnh: MINH DUY)

Bà Vũ Thị Tuyết Nga: Dự án hợp tác với Bảo tàng Ký ức chiến tranh Caen (Pháp) nằm trong khuôn khổ chuyến thăm của Tổng thống Pháp Macron, mang lại những tư duy chuyên môn đổi mới cho đội ngũ cán bộ của Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ.

Sự chuyển đổi mạnh mẽ về tư duy bảo tàng học hiện đại dịch chuyển từ việc “lấy hiện vật làm trung tâm” sang “lấy công chúng làm trung tâm”. Chúng tôi đã học được cách xây dựng mọi không gian trưng bày, chương trình tham quan và giáo dục dựa trên nhu cầu và cảm nhận thực tế của du khách.

Bảo tàng Ký ức chiến tranh Caen đã chủ động đề xuất về việc chỉnh lý bố cục trưng bày theo hướng khoa học, giúp nội dung trở nên phong phú và dễ tiếp cận hơn. Đặc biệt, bộ quy tắc về kịch bản trưng bày và lắp đặt ánh sáng chuyên nghiệp giúp không gian bảo tàng trở nên hiện đại và gần gũi với thị hiếu mới, cũng như làm nổi bật những câu chuyện trọng tâm trong từng giai đoạn lịch sử.

Các chuyên gia Pháp đã tư vấn việc chỉnh lý bố cục trưng bày theo hướng khoa học để nội dung trở nên phong phú và dễ tiếp cận hơn. (Ảnh: MINH DUY)

Phía bạn cũng có một số gợi ý sâu sắc về việc tăng cường phối hợp liên ngành giữa bảo tàng với hội họa, điêu khắc, điện ảnh và nghệ thuật sắp đặt. Từ đó, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ đã được trang bị thêm kỹ năng quản lý dự án văn hóa và kinh nghiệm làm việc trong môi trường đa ngành theo tiêu chuẩn quốc tế. Dự án giúp Bảo tàng nhận thức rõ vai trò không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ, mà còn phải chủ động tạo ra các giá trị giáo dục và văn hóa cho xã hội hiện đại.

Qua quá trình làm việc trực tiếp, năng lực chuyên môn của đội ngũ về nghiên cứu, phát triển công chúng và truyền thông di sản đã được nâng lên một tầm cao mới. Dự án đã mang lại một “làn gió mới” về kỹ thuật trưng bày và tư duy quản lý, giúp đội ngũ cán bộ thích ứng tốt hơn với xu hướng bảo tàng toàn cầu.

Phóng viên: Bức tranh toàn cảnh (panorama) khổng lồ đã trở thành biểu tượng của Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ. Nhưng việc vận hành và bảo quản công trình này chắc hẳn không hề dễ dàng?

Bà Vũ Thị Tuyết Nga: Bức tranh panorama tại Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ thực sự là một công trình độc đáo, là niềm tự hào không chỉ của tỉnh, mà còn của cả nước, vì đây là tác phẩm về đề tài lịch sử lớn chưa từng có ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á. Kể từ khi được đưa vào phục vụ, lượng khách tăng vọt từ hai cho tới ba lần.

Khách tham quan trong nước đều cảm thấy tự hào về sự đấu tranh quả cảm của ông cha khi thưởng lãm tác phẩm, còn khách quốc tế bày tỏ sự ngạc nhiên và đánh giá rất cao nghệ thuật sắp đặt, sự sáng tạo của các họa sĩ Việt Nam.

Hệ thống hút ẩm hiện đại duy trì độ bền cho vải toan và màu vẽ. Tuy nhiên, thời tiết nắng nóng ở Điện Biên vẫn là một thách thức trong công tác bảo dưỡng và bảo tồn. (Ảnh: MINH DUY)

Tuy nhiên, việc bảo quản hơn 3.000m2 sơn dầu được vẽ hoàn toàn trên nền vải toan, là một thách thức cực lớn, đòi hỏi một quy trình bảo dưỡng cực kỳ nghiêm ngặt và khoa học: từ môi trường vô khuẩn, cho tới nhiệt độ và ánh sáng đạt tiêu chuẩn.

Khó khăn lớn nhất là làm sao để vừa giữ gìn, bảo quản an toàn cho tác phẩm lâu dài, vừa phải bảo đảm phục vụ nhu cầu hưởng thụ văn hóa của lượng lớn du khách đổ về hằng ngày, để chuyến hành trình tham quan của mỗi du khách đều phải trọn vẹn.

Thực tế, không gian bức tranh quá rộng nên dù đã trang bị máy hút bụi và hút ẩm nhưng việc kiểm soát nền nhiệt vẫn gặp nhiều thách thức do thời tiết ở Điện Biên vốn rất nóng. Một hạn chế khác mà chúng tôi đang băn khoăn là vấn đề âm thanh khi vận hành công trình này. Câu chuyện không nằm ở các bản phối nhạc được sử dụng trong khi trình diễn, mà ở thiết kế kiến trúc hình vòng tròn ban đầu chưa tính toán hết khả năng tiêu âm.

Bảo tàng phải chủ động để chính những họa sĩ đã từng vẽ nên bức tranh trực tiếp thực hiện công tác bảo trì, cũng như mời Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam tư vấn các giải pháp. Chính sự chuyển dịch tư duy sang “lấy công chúng làm trung tâm” cũng thúc đẩy chúng tôi phải hoàn thiện công tác bảo dưỡng vẻ đẹp nghệ thuật và sự trường tồn về mặt kỹ thuật của tác phẩm. Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ hy vọng trong tương lai gần, những hạn chế về âm học và môi trường sẽ được xử lý triệt để để công trình này thực sự hoàn thiện về mọi mặt.

Phóng viên: Bảo tàng định hướng ứng dụng công nghệ và các loại hình nghệ thuật khác như thế nào để làm mới mình?

Công nghệ số giúp lưu giữ di sản vĩnh cửu trên không gian số và quảng bá hình ảnh bảo tàng ra khắp thế giới. (Ảnh: MINH DUY)

Bà Vũ Thị Tuyết Nga: Trong giai đoạn hiện nay, Bảo tàng xác định chuyển đổi số và nâng cao trải nghiệm công chúng là xu hướng tất yếu để không ngừng làm mới mình. Mục tiêu cốt lõi, như tôi đã nói ở trên, là đưa lịch sử Điện Biên Phủ đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, bằng những phương thức tiếp cận hiện đại và hấp dẫn hơn.

Trong thời gian tới, Bảo tàng sẽ tiếp tục đẩy mạnh việc số hóa hiện vật để lưu giữ và quảng bá di sản một cách hiệu quả trên không gian số. Bảo tàng cũng đặc biệt quan tâm đến việc ứng dụng các công nghệ tương tác, giúp khách tham quan không chỉ đứng xem mà còn được tham gia trực tiếp vào không gian lịch sử. Việc phát triển hệ thống thuyết minh số là một hướng đi quan trọng để mỗi du khách có thể chủ động tìm hiểu thông tin một cách sâu sắc theo nhu cầu cá nhân.

Bên cạnh công nghệ, chúng tôi nhận thấy việc phối hợp liên ngành nghệ thuật trong trưng bày là yếu tố then chốt để tạo nên sức sống và cảm xúc cho bảo tàng. Xu hướng hiện đại của bảo tàng chính là hình thức giáo dục di sản trực quan có từ sự trải nghiệm tự thân của công chúng. Để thực hiện định hướng này, bảo tàng cần sự cộng tác chặt chẽ của các chuyên gia đa ngành từ hội họa, điêu khắc đến điện ảnh và ánh sáng.

Các đoàn học sinh, sinh viên thường xuyên lựa chọn bảo tàng làm nơi tổ chức các chương trình học tập ngoại khóa và giáo dục truyền thống. (Ảnh: MINH DUY)

Cụ thể, chúng tôi cần các chuyên gia ánh sáng để xây dựng những kịch bản chiếu sáng chuyên sâu, giúp làm nổi bật những câu chuyện trọng tâm của từng giai đoạn lịch sử. Ánh sáng chuyên nghiệp không chỉ phục vụ việc quan sát mà còn tạo ra hiệu ứng cảm xúc, giúp hiện vật "biết nói chuyện" với khách tham quan.

Nghệ thuật hội họa và màu sắc cũng được ứng dụng để định hướng điểm nhìn và tạo ra các điểm nhấn thu hút sự chú ý trong không gian trưng bày. Đặc biệt, nghệ thuật sắp đặt là phương thức hiệu quả nhất để chúng tôi truyền tải những ý tưởng và thông điệp lịch sử phức tạp một cách dễ hiểu nhất.

Khi lịch sử, công nghệ và nghệ thuật hòa quyện, khách tham quan sẽ có những trải nghiệm trực quan và giàu cảm xúc. (Ảnh: MINH DUY)

Chúng tôi còn ứng dụng điện ảnh thông qua các đoạn phim ngắn hoặc video để kể lại sống động các bối cảnh và sự kiện gắn liền với từng hiện vật. Những phương pháp này giúp lịch sử không còn khô cứng mà trở nên gần gũi, sinh động và có tác động mạnh mẽ đến nhận thức của người xem.

Bảo tàng cũng hướng tới việc tổ chức các “trưng bày mở” và các chuyên đề nhỏ để liên tục làm mới nội dung, tạo cảm hứng cho du khách quay lại nhiều lần. Mỗi cán bộ bảo tàng hiện nay đều nỗ lực trang bị thêm các kỹ năng mới để trở thành những người kể chuyện lịch sử chuyên nghiệp thay vì chỉ quản lý hiện vật đơn thuần. Chúng tôi mong muốn xây dựng Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ thành một môi trường giáo dục di sản theo hướng tốt nhất, nơi người trẻ có thể tìm hiểu về chiến thắng của các thế hệ cha anh một cách đầy tự hào và cuốn hút.

Phóng viên: Cuối cùng, đâu là những khó khăn lớn nhất và đội ngũ cán bộ cần chuẩn bị gì cho tương lai?

Bà Vũ Thị Tuyết Nga: Riêng đối với công trình bức tranh panorama, chúng tôi gặp thách thức cực lớn trong việc quản lý và bảo quản một “tài sản quý giá” trong một môi trường với những tiêu chuẩn nghiêm ngặt và khắt khe. Trải nghiệm của du khách cũng bị ảnh hưởng đôi chút bởi những hạn chế kỹ thuật như hiện tượng âm thanh bị vang, vọng.

Ngoài ra, nguồn tài liệu và tư liệu lưu trữ ngay tại Việt Nam để mở rộng các trưng bày chuyên đề mang tầm quốc tế về tác động của chiến thắng đến hệ thống thuộc địa thế giới vẫn đang khan hiếm.

Người cán bộ bảo tàng ngày nay phải đảm nhận đa vai trò: từ quản lý hiện vật đến người kể chuyện lịch sử và chuyên gia truyền thông. (Ảnh: MINH DUY)

Giới trẻ là lực lượng quan trọng có khả năng lan tỏa thông tin về các giá trị di sản Điện Biên Phủ mạnh mẽ trên các nền tảng số. (Ảnh: MINH DUY)

Do vậy, khó khăn lớn nhất vẫn là nguồn lực đầu tư và nhân lực chuyên môn để theo kịp yêu cầu của bảo tàng hiện đại. Người cán bộ bảo tàng ngày nay không chỉ quản lý hiện vật mà phải là nhà giáo dục, người làm truyền thông và người kể chuyện, phải được bổ sung gấp các kỹ năng về công nghệ số, ngoại ngữ, quản lý dự án văn hóa và kỹ năng làm việc trong môi trường đa ngành. Chúng tôi tin rằng khi nhân lực được trang bị đầy đủ các kỹ năng về chuyển đổi số và hợp tác quốc tế, bảo tàng sẽ thích ứng tốt với mọi biến động của thời đại.

Với mục tiêu cuối cùng là giữ vững giá trị lịch sử hào hùng nhưng vẫn không ngừng đổi mới để phục vụ nhân dân và bạn bè quốc tế tốt hơn mỗi ngày, nguồn lực và nhân lực là chìa khóa then chốt để bảo tàng vượt qua mọi thách thức về kỹ thuật và nguồn lực trong giai đoạn phát triển mới.