Bảo tồn chuyển vị nguồn gen quý sâm Lang Biang

Sâm Lang Biang từng một thời bị khai thác không kiểm soát trong tự nhiên, dẫn đến cạn kiệt

Bảo tồn sâm Lang Biang trước nguy cơ cạn kiệt

Vẻ ngoài giống sâm Ngọc Linh, song sâm Lang Biang có hàm lượng saponin thấp hơn nhưng vẫn được đánh giá cao về giá trị y dược. Do từng bị khai thác tự phát trong thời gian dài, nguồn gen loài này đã suy giảm nghiêm trọng, đứng trước nguy cơ cạn kiệt trong tự nhiên. Trong chương trình Phát triển sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045 của Chính phủ, cùng với các loài sâm quý khác (sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu và sâm Puxailaileng), Sâm Lang Biang được xác định là đối tượng ưu tiên bảo tồn, gây trồng và phát triển ở quy mô thử nghiệm.

Thực hiện chương trình, tỉnh Lâm Đồng đặt mục tiêu đến năm 2030 phát triển 50 ha sâm Lang Biang, gồm 40 ha dưới tán rừng phòng hộ và 10 ha trên đất nông nghiệp. Để đạt mục tiêu, tỉnh đã khẩn trương triển khai đánh giá phân bố, loài (phân tích gen), diện tích, trữ lượng; đề xuất vùng trồng phù hợp; xây dựng vùng bảo tồn, vườn sưu tập nguồn gen tại các vùng sinh thái điển hình, đồng thời thiết lập cơ sở dữ liệu phục vụ bảo tồn và phát triển.

Trên thực tế, bảo tồn tại chỗ (in-situ) gặp nhiều khó khăn do nguồn sâm trong tự nhiên suy giảm gần như cạn kiệt, không còn điều kiện duy trì sinh cảnh nguyên gốc. Vì vậy, bảo tồn chuyển vị (ex-situ) được xác định là hướng đi cấp bách và khả thi, giúp lưu giữ, nhân giống và phát triển nguồn gen ngoài tự nhiên, tạo cơ sở phục hồi và mở rộng diện tích trồng trong thời gian tới. Từ yêu cầu thực tiễn đó, Sở Khoa học và Công nghệ đã triển khai nhiệm vụ khoa học “Sưu tập, bảo tồn chuyển vị nguồn gen sâm Lang Biang phân bố ở tỉnh Lâm Đồng”. Sau hơn 2 năm thực hiện, nhóm nghiên cứu của Trường Đại học Đà Lạt đã đạt được nhiều kết quả quan trọng. PGS.TS Trần Văn Tiến - Chủ nhiệm đề tài cho biết: “Khó khăn lớn nhất là nguồn gen thuần rất hiếm. Chúng tôi phải kết hợp nhiều phương pháp, từ khảo sát thực địa, thu thập mẫu trong dân đến phân tích sinh học phân tử để xác định chính xác giống sâm Lang Biang”. Trong đó, việc nhận diện đúng nguồn gen là bước then chốt, quyết định hiệu quả của toàn bộ quá trình bảo tồn và nhân giống.

Nỗ lực sưu tập, nhân giống

Nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát, điều tra, đánh giá hiện trạng nguồn gen sâm Lang Biang trong môi trường tự nhiên như: phân bố quần thể, hiện trạng và hiện trạng quần thể, đặc điểm khí hậu, đặc điểm sinh thái cơ bản, đặc điểm đất, đa dạng thực vật, kiểu thảm thực vật, xây dựng bản đồ phân bố tự nhiên của sâm Lang Biang.

Một trong những kết quả nổi bật là việc di thực và sưu tập thành công 30 cá thể sâm từ các nguồn khác nhau, bao gồm từ người dân và các vườn ươm. Tất cả mẫu này đều được kiểm định bằng kỹ thuật sinh học phân tử và hình thái học để xác định đúng nguồn gen. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng vườn sưu tập và phát triển nguồn giống chuẩn. Đặc biệt, nhóm nghiên cứu đã bước đầu hoàn thiện quy trình nhân giống bằng công nghệ nuôi cấy mô, thông qua tạo phôi soma (phôi sinh dưỡng) từ mô lá sâm Lang Biang. Kết quả đã lưu giữ được 20 bình phôi với khoảng 100 cụm phôi khỏe mạnh, có khả năng phát triển thành cây hoàn chỉnh. Đây là bước tiến quan trọng, bởi nhân giống in vitro giúp tạo ra số lượng lớn cây giống trong thời gian ngắn, đồng thời giữ được tính ổn định di truyền của nguồn gen quý.

Song song với đó, mô hình trồng thử nghiệm diện tích 12 m² với 30 cá thể sưu tập cũng đã được xây dựng, kèm theo hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc trong điều kiện nuôi trồng. Mô hình này bước đầu cho thấy khả năng thích nghi của sâm Lang Biang khi được chuyển vị, mở ra triển vọng nhân rộng trong tương lai.

Việc sưu tập, bảo tồn chuyển vị nguồn gen sâm Lang Biang không chỉ góp phần kịp thời cứu một loài dược liệu quý trước nguy cơ tuyệt chủng, mà còn chủ động nguồn giống chất lượng phục vụ phát triển vùng trồng. Kết quả bước đầu từ đề tài mở ra hướng đi bền vững trong bảo tồn và phát triển dược liệu quý. Nếu được đầu tư đồng bộ và nhân rộng, sâm Lang Biang có thể trở thành sản phẩm đặc trưng giá trị cao, góp phần chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Quỳnh Uyển .