Ô nhiễm ánh sáng gây hại nghiêm trọng, khuyến cáo chiếu sáng đúng cách bảo vệ môi trường

Tác hại khó ngờ của ô nhiễm ánh sáng

Theo tổ chức bảo vệ môi trường DarkSky International Việt Nam, tháng 4 tới đây sẽ diễn ra Tuần lễ Bầu trời tối (13-20/4). Đây là dịp để người dân trên toàn thế giới nhằm tôn vinh vẻ đẹp của bầu trời đêm và nâng cao nhận thức về ô nhiễm ánh sáng.

Năm nay, DarkSky Vietnam kêu gọi các câu lạc bộ, trung tâm khoa học, nhà giáo dục và cộng đồng yêu thiên văn cùng tham gia Tuần lễ Bầu trời tối theo một cách đơn giản nhưng thiết thực: biến những hoạt động đã có trong tháng 4 trở thành một phần của thông điệp bảo vệ bầu trời đêm.

Tình trạng ô nhiễm ánh sáng bầu trời đêm khá phổ biến.

Trên thực tế, chúng ta vẫn thường xuyên tổ chức các buổi quan sát, tọa đàm, workshop hay hoạt động tại trường học và cộng đồng. Chỉ cần một vài điều chỉnh nhỏ, những hoạt động này hoàn toàn có thể đóng góp ý nghĩa cho Tuần lễ Bầu trời tối.

Trước khi đèn điện được phát minh, con người chủ yếu sống, ngủ và làm việc theo chu kỳ ánh sáng ban ngày. Tuy nhiên, kể từ khi đèn sợi đốt xuất hiện từ năm 1880, chiếu sáng bằng điện đã trở thành tiêu chuẩn trong hầu hết các ngôi nhà ở các nước phát triển kể từ giữa thế kỷ 20. Từ đó đến nay, chúng ta chiếu sáng nhà cửa, văn phòng và đường phố ở mức độ ngày càng cao, gây nên tình trạng ô nhiễm ánh sáng ban đêm trên hành tinh.

Cùng với sự phát triển của công nghệ và đô thị hóa, mức độ ô nhiễm ánh sáng tiếp tục gia tăng. Chuyên trang khoa học Science trích phân tích dữ liệu trong giai đoạn 2011 - 2022 cho thấy độ sáng bầu trời do ánh sáng nhân tạo đang tăng theo cấp số nhân trên toàn thế giới, với mức tăng đáng báo động 10% mỗi năm.

Sự thay đổi mạnh mẽ này, khi con người ngày càng rời xa chu kỳ ánh sáng tự nhiên, đang ảnh hưởng tới động vật hoang dã, đa dạng sinh học, sức khỏe con người và hiệu quả năng lượng toàn cầu.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng chim, dơi và côn trùng là những sinh vật bị ảnh hưởng rõ rệt bởi ô nhiễm ánh sáng. Chim di cư dựa vào ánh sáng tự nhiên để định hướng, vì vậy sự gián đoạn ánh sáng có thể khiến chúng va chạm và lạc hướng trong các hành trình dài. Rùa biển nhầm lẫn ánh sáng nhân tạo với ánh trăng và bị thu hút ra xa đại dương, khiến hàng triệu rùa con chết theo cách này mỗi năm. Một nghiên cứu khác cho thấy ánh sáng nhân tạo làm gián đoạn hoạt động của bướm đêm và có thể đã làm giảm số lượng sâu bướm xuống một nửa.

Các nhóm làm việc của Liên minh Thiên văn Quốc tế cho biết ánh sáng từ hoạt động của con người đã ảnh hưởng rõ rệt đến nhiều đài quan sát thiên văn được xây dựng ở các đỉnh núi xa xôi nhằm tránh ô nhiễm ánh sáng. Trước đây, đèn sodium phát ra ánh sáng cam - hồng, ít ảnh hưởng tới vùng xanh - lam vốn là vùng tối của bầu trời. Tuy nhiên, cuộc cách mạng LED đã thay đổi tình hình khi đèn LED phát ánh sáng phổ rộng, trong đó có lượng lớn ánh sáng xanh - lam, gây ảnh hưởng mạnh tới quan sát thiên văn.

5 nguyên tắc chiếu sáng khoa học

Ông Nguyễn Hoàng Trung, nhà hoạt động môi trường độc lập, chuyên gia về chiếu sáng cho biết, hiện nay, nhiều hệ thống chiếu sáng ngoài trời vào ban đêm đang được sử dụng quá mức, bật khi không cần thiết và gây ra những tác động tiêu cực tới môi trường. Hệ quả là ô nhiễm ánh sáng ngày càng trở thành một vấn đề toàn cầu nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái cũng như chất lượng cuộc sống của con người.

Trước thực trạng này, DarkSky cùng Hiệp hội Kỹ thuật Chiếu sáng (Illuminating Engineering Society) đã phối hợp xây dựng và công bố "Năm nguyên tắc chiếu sáng ngoài trời có trách nhiệm". Đây là bộ hướng dẫn nhằm ngăn ngừa và giảm thiểu ô nhiễm ánh sáng thông qua việc thiết kế và sử dụng hợp lý các hệ thống chiếu sáng điện ngoài trời.

Việc áp dụng các nguyên tắc này không chỉ giúp hệ thống chiếu sáng vận hành hiệu quả, thân thiện với sức khỏe và môi trường, mà còn mang lại giá trị thẩm mỹ. Đồng thời, các giải pháp chiếu sáng hợp lý còn góp phần tiết kiệm năng lượng, giảm chi phí và hạn chế tác động tiêu cực tới động vật hoang dã.

Chiếu sáng ngoài trời có trách nhiệm được thể hiện qua 5 nguyên tắc cơ bản:

1. Hữu ích

Chỉ sử dụng ánh sáng khi thực sự cần thiết và phục vụ mục đích rõ ràng. Mỗi nguồn sáng cần được cân nhắc về tác động tới khu vực xung quanh, bao gồm cả môi trường sống của các loài sinh vật.

2. Tập trung

Hướng ánh sáng đúng nơi cần chiếu. Sử dụng các thiết bị che chắn và điều chỉnh phù hợp để ánh sáng tập trung xuống dưới, tránh lan tỏa ra ngoài phạm vi cần thiết.

3. Mức độ phù hợp

Không sử dụng ánh sáng quá sáng so với nhu cầu. Ưu tiên mức chiếu sáng thấp nhất đủ dùng, đồng thời lưu ý đặc tính phản xạ của bề mặt để tránh làm tăng lượng ánh sáng phát tán lên bầu trời đêm.

4. Được kiểm soát

Chỉ bật đèn khi cần thiết. Áp dụng các giải pháp như hẹn giờ, cảm biến chuyển động hoặc điều chỉnh cường độ để giảm ánh sáng khi không cần và tắt hoàn toàn vào thời điểm thích hợp.

5. Màu ấm

Ưu tiên sử dụng ánh sáng có tông màu ấm. Hạn chế ánh sáng có bước sóng ngắn (xanh tím), vốn dễ gây ảnh hưởng tiêu cực tới con người và hệ sinh thái.

Tô Hội