Bảo tồn di sản Kinh Bắc – Nền tảng xây dựng thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương

Theo tôi, di sản văn hóa cần phải được xác định là nguồn lực nội sinh, là nền tảng quan trọng của phát triển đô thị bền vững, đúng với tinh thần Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam, cũng như quan điểm của UNESCO về bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững.

Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Đình Bưu, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin và Thể thao Hà Bắc, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Bắc Giang.

Như chúng ta biết, Bắc Ninh là vùng đất hội tụ hệ thống di sản đặc biệt phong phú như dân ca quan họ, ca trù; hệ thống chùa Dâu, chùa Bút Tháp, chùa Phật Tích; Đền Đô, Lăng Kinh Dương Vương cùng hàng nghìn di tích lịch sử, lễ hội và làng nghề truyền thống.

Vì vậy, quy hoạch không chỉ dừng ở việc khoanh vùng bảo tồn mà cần coi di sản là một trong những trục phát triển của không gian đô thị, du lịch và các ngành công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo.

Cùng với đó, cần hình thành mạng lưới không gian văn hóa Kinh Bắc theo hướng liên kết giữa các cụm di sản, làng quan họ, làng nghề, lễ hội và cảnh quan sinh thái ven sông Cầu, sông Đuống, sông Thương, sông Lục Nam.

Các tuyến du lịch được tổ chức theo những chủ đề trải nghiệm không gian văn hóa quan họ, văn hóa Phật giáo, làng nghề truyền thống..., đồng thời kết nối với Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc để hình thành sản phẩm du lịch liên vùng có giá trị quốc gia và quốc tế.

Để bảo đảm tính toàn vẹn của không gian văn hóa, quy hoạch cần quy định chặt chẽ vùng đệm, chiều cao công trình, mật độ xây dựng và kiến trúc cảnh quan đối với toàn bộ khu vực di tích quốc gia đặc biệt, các di sản đã được UNESCO công nhận, ghi danh và các làng quan họ cổ.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, bảo vệ cảnh quan văn hóa là yếu tố có ý nghĩa quyết định trong việc gìn giữ giá trị nổi bật toàn cầu của di sản. Vì vậy, hạn chế tối đa các công trình cao tầng, biển quảng cáo, hạ tầng kỹ thuật hoặc những dự án có nguy cơ phá vỡ không gian văn hóa truyền thống.

Các nghệ sĩ trình diễn dân ca quan họ tại Festival Bắc Ninh năm 2026.

Cùng đó, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý và quảng bá di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu số thống nhất về di tích, lễ hội, nghệ thuật trình diễn dân gian, làng nghề và di sản văn hóa phi vật thể; ứng dụng công nghệ số nhằm nâng cao trải nghiệm của du khách, đồng thời phục vụ hiệu quả công tác quản lý, nghiên cứu lâu dài. Đây cũng là hướng đi phù hợp với mục tiêu xây dựng đô thị thông minh của thành phố Bắc Ninh.

Phát triển du lịch văn hóa cần hướng tới chất lượng và giá trị gia tăng thay vì chỉ chú trọng số lượng khách. Bên cạnh đầu tư hạ tầng giao thông và dịch vụ, chú trọng quan tâm bảo tồn các giá trị gốc của lễ hội truyền thống, dân ca quan họ, ca trù, nghề thủ công và văn hóa làng xã; tạo điều kiện để cộng đồng địa phương tham gia trực tiếp vào hoạt động du lịch, trở thành chủ thể bảo tồn và cũng là đối tượng được hưởng lợi từ phát triển kinh tế di sản.

Đặc biệt, nghiên cứu xây dựng thương hiệu Bắc Ninh như một thành phố di sản mang bản sắc riêng trong hệ thống các thành phố trực thuộc Trung ương. Đây sẽ là lợi thế cạnh tranh khác biệt của Bắc Ninh, kết hợp hài hòa giữa trung tâm công nghiệp điện tử, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo với trung tâm văn hóa, lễ hội và sáng tạo của vùng Đồng bằng sông Hồng.

Mô hình phát triển này phù hợp với Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 của Chính phủ, các nguyên tắc của UNESCO về bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững và định hướng của Bộ Chính trị về xây dựng Bắc Ninh trở thành đô thị hiện đại nhưng vẫn gìn giữ trọn vẹn bản sắc văn hóa Kinh Bắc.

Tuy nhiên, để những định hướng trên đi vào cuộc sống, quy hoạch cần được cụ thể hóa bằng các chương trình, dự án và lộ trình thực hiện khả thi; xác định rõ nhiệm vụ của từng cấp, từng ngành, từng địa phương; phân công rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm và gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát trong quá trình triển khai...