Bảo tồn không gian văn hóa miền tây xứ Quảng

Người dân Cơ Tu dựng cây nêu trong lễ hội Nhập làng. Ảnh: Tư liệu

Đối với người Cơ Tu, làng (Gươl/Vel) không chỉ là không gian sinh tồn mà còn là cái nôi nuôi dưỡng tâm hồn, tín ngưỡng và các thiết chế xã hội truyền thống của tộc người nơi đây.

Nỗi lo từ những ngôi làng sau sáp nhập

Trong bối cảnh đổi mới, việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa làng Cơ Tu, đặc biệt tại xã biên giới như Avương, gắn với phát triển du lịch bền vững đang trở thành một yêu cầu cấp bách, vừa mang tính chiến lược kinh tế, vừa mang giá trị nhân văn sâu sắc.

Chủ trương sắp xếp, sáp nhập các thôn quy mô nhỏ thành các khu dân cư tập trung là giải pháp quản lý hành chính và đầu tư hạ tầng hiệu quả. Tuy nhiên, đối với vùng đồng bào Cơ Tu, quá trình này đang đặt ra những thách thức không nhỏ đối với cấu trúc văn hóa truyền thống, tác động đến ký ức cộng đồng và không gian thiêng.

Theo đó, mỗi làng Cơ Tu cũ thường gắn liền với một ranh giới lãnh thổ được xác lập lâu đời bằng luật tục, có hệ thống thần linh riêng.

Khi sáp nhập, việc phải bỏ đi ngôi nhà gươl cũ hoặc cùng sử dụng chung một gươl mới dễ gây ra những xáo trộn về tâm lý, làm loãng tính gắn kết và làm mờ nhạt ký ức cộng đồng của từng dòng họ, từng làng cũ, đôi khi chưa tìm được tiếng nói chung tuyệt đối với thiết chế tự quản truyền thống, làm giảm hiệu lực điều hành xã hội bằng luật tục lành mạnh.

Không gian kiến trúc nhà ở thay đổi, quỹ đất thu hẹp tại các khu tái định cư tập trung làm mất đi cấu trúc làng tròn truyền thống (các nhà bao quanh gươl). Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc tổ chức các nghi lễ vòng đời và lễ hội cộng đồng tại khu dân cư mới.

Mô hình làng văn hóa sinh thái

Để giải quyết các mâu thuẫn trên, cần xây dựng “Mô hình Làng văn hóa sinh thái - di sản Cơ Tu hiện đại”. Mô hình này dựa trên các trục cốt lõi sau:

Kiến trúc quy hoạch: Giữ vững cấu trúc lõi là nhà gươl ở trung tâm và không gian quảng trường làng để tổ chức lễ hội. Nhà ở của người dân có thể cải tiến về vật liệu bền vững (bê tông hóa giả gỗ, lợp mái ngói nhẹ màu truyền thống) nhưng phải giữ nguyên phom dáng kiến trúc nhà sàn Cơ Tu cổ truyền, đảm bảo vệ sinh môi trường và tiện nghi sinh hoạt hiện đại.

Quản trị xã hội: Kết hợp nhuần nhuyễn giữa “Pháp trị” (luật pháp nhà nước) và “Phục trị” (luật tục, hương ước làng). Phát huy vai trò của già làng trong việc giáo dục đạo đức, hòa giải, song song với việc đưa các tiêu chí xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh vào cuộc sống.

Phát triển con người: Chú trọng giáo dục di sản ngay trong trường học bằng cách mời nghệ nhân truyền dạy trực tiếp. Xây dựng thế hệ người Cơ Tu mới, vừa tự hào về bản sắc dân tộc, vừa có tri thức khoa học, biết ứng dụng công nghệ số để quảng bá văn hóa và làm kinh tế.

Miền tây xứ Quảng sở hữu tài nguyên du lịch tự nhiên và nhân văn vô giá.

Để biến các giá trị này thành động lực kinh tế bền vững, cần triển khai hệ thống giải pháp đồng bộ, khai thác chuỗi tài nguyên du lịch đặc sắc, xây dựng các tour du lịch sinh thái kết hợp lịch sử và văn hóa làng nghề.

Kết nối các danh thắng tự nhiên như hệ thống rừng di sản pơ mu, rừng đỗ quyên, thác, ghềnh, sông, suối hoang sơ với hệ thống di tích lịch sử oai hùng như đường mòn Hồ Chí Minh, địa đạo Axoo, di tích lịch sử K13, đồn Ga’lâu, Apăl... Du khách đến đây có thể sống trong không gian lịch sử và trải nghiệm văn hóa bản địa.

Thiết lập các tuyến du lịch đưa khách từ Đà Nẵng theo tuyến Quốc lộ 14G lên Đông Giang, Tây Giang, Avương.

Thành lập các HTX Du lịch Cộng đồng do chính người dân bản địa điều hành dưới sự hướng dẫn chuyên môn của chuyên gia. Phát triển mô hình homestay tại nhà sàn truyền thống, nơi người dân nấu các món ăn bản địa (cơm lam, thịt nướng ống tre, rượu tà vạt), hướng dẫn khách trekking rừng, đan lát, dệt vải.

Quy định tỷ lệ trích lại doanh thu du lịch vào Quỹ bảo tồn văn hóa làng và hỗ trợ sinh kế cho các hộ nghèo trong làng. Hài hòa giữa phát triển kinh tế, bảo tồn và bảo vệ môi trường, áp dụng nguyên tắc “du lịch không rác thải nhựa” tại các bản làng.

Phát triển du lịch dựa trên sức chứa của môi trường, không ồ ạt xây dựng các công trình kiên cố bằng bê tông phá vỡ cảnh quan rừng xanh, suối mát. Tuyệt đối không sân khấu hóa khiên cưỡng các nghi lễ tâm linh (như lễ hiến tế trâu). Chỉ trình diễn những nét văn hóa mang tính lễ hội, kết hợp giải thích rõ ràng cho du khách về ý nghĩa nhân văn đằng sau mỗi phong tục để tạo sự tôn trọng di sản.

Văn hóa làng Cơ Tu là nguồn tài nguyên nhân văn quý giá, là hồn cốt tạo nên sự đa dạng trong thống nhất của nền văn hóa Việt Nam. Trước làn sóng sáp nhập thôn bản và đô thị hóa, việc giữ gìn bản sắc văn hóa ấy không thể thực hiện bằng tư duy khép kín, mà phải bằng một tư duy mở: Đặt văn hóa trong dòng chảy của kinh tế di sản.