Bảo tồn nguồn gen, nâng tầm thương hiệu cho nhãn lồng Hưng Yên

Ông Bùi Xuân Tám, xã Tân Hưng, tỉnh Hưng Yên là người sở hữu diện tích nhãn cùi cổ lớn nhất địa phương với hàng trăm cây nhãn cùi cổ mang thương hiệu "Cây đầu dòng nhãn cùi cổ Bùi Tám". Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN

Thông qua việc duy trì hệ thống cây đầu dòng, nhật ký canh tác và đẩy mạnh phương thức sản xuất hữu cơ, địa phương không chỉ nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn mở rộng thị trường tiêu thụ cho đặc sản Phố Hiến.

Giữ giống quý từ những trang nhật ký canh tác

Hưng Yên từ lâu nổi danh với đặc sản nhãn lồng – sản vật tiến vua từng được Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn ngợi ca trong tác phẩm "Vân đài loại ngữ": "Nhãn lồng Phố Hiến quả to, tròn, da láng, cùi tròn trong như hổ phách, nước ngọt lịm, mát và thơm; lớp vỏ màu vàng nâu nhạt để lộ lớp cùi dày trắng ngà hấp dẫn cùng hương thơm nhẹ nhàng. Bóc lớp vỏ ấy ra, đưa vào miệng thì tận trong răng lưỡi đã nảy ra vị thơm tựa nước thánh trời cho".

Trải qua những thăng trầm lịch sử gắn liền với thương cảng Phố Hiến sầm uất và cội nguồn từ cây nhãn tổ hơn 300 năm tuổi tại khu vực Đình - chùa Hiến, cây nhãn nay vẫn là niềm tự hào của đất và người nơi đây. Tỉnh Hưng Yên hiện có khoảng 50 dòng gen nhãn với hơn 40 dòng mang nguồn gốc bản địa quý hiếm. Các giống nhãn được phân loại và đặt tên theo đặc tính cũng như hương vị riêng biệt như nhãn đường phèn, nhãn cùi, nhãn nước, nhãn gỗ, nhãn thóc, nhãn Hương Chi...; trong đó chủ yếu dòng nhãn cùi và nhãn đường phèn được định danh là "nhãn lồng".

Tại xã Tân Hưng, thay vì mở rộng diện tích ồ ạt, người dân tập trung nâng cao chất lượng và bảo tồn các giống nhãn quý. Phương pháp canh tác tỉ mỉ được đặt lên hàng đầu, kết hợp giữa việc lập nhật ký nông nghiệp và tri thức bản địa đúc rút qua nhiều thế hệ.

Nhắc đến hành trình bảo tồn và phát triển các giống nhãn quý trên mảnh đất Phố Hiến, không thể bỏ qua dấu ấn của ông Bùi Xuân Tám là một trong những người đang sở hữu diện tích nhãn cùi cổ lớn nhất địa phương với khoảng 200 gốc mang thương hiệu "Cây đầu dòng nhãn cùi cổ Bùi Tám". Trải qua nhiều năm kiên trì phục tráng những gốc nhãn cổ nổi tiếng với phần cùi dày giòn, róc hạt cùng vị ngọt đậm đà tựa mật ong, ông Tám và các nhà vườn nơi đây đã góp phần thiết thực vào việc gìn giữ và phát huy nguồn gen bản địa vô giá của quê hương.

Dù đã ngoài 80 tuổi, hai ông Trịnh Văn Cương và Trịnh Văn Hữu vẫn dành trọn tâm huyết lưu giữ giống "nhãn đường phèn quả vuông" – sản vật quý hiếm được các cơ quan chức năng của tỉnh công nhận là giống nhãn đặc sản. Khi chín, hai bên vai quả nhô lên tạo thành hình vuông lạ mắt cùng vị ngọt thanh đặc trưng. Từ năm 1995, gia đình đã chủ động chiết cành để nhân rộng diện tích canh tác. Để giữ trọn chất lượng thượng hạng và bản chất nguyên sơ của giống nhãn quý, các hộ dân luôn tuân thủ nghiêm ngặt quy trình canh tác bài bản, kết hợp nhịp nhàng giữa bí quyết chăm sóc truyền thống với việc tuyệt đối không để lai tạp hay lạm dụng phân bón hóa học.

Tri thức trồng trọt và chế biến ở đây không chỉ dừng lại ở việc chăm sóc cây trồng mà còn kết tinh trong nghệ thuật bảo quản, chế biến sản phẩm sau thu hoạch. Xã Tân Hưng hiện duy trì 58 lò chế biến long nhãn, 7 lò sấy táo, 28 hộ chế biến hạt sen và 18 hộ nuôi ong di chuyển theo mùa vụ. Từ phương pháp tinh chọn từng chùm quả đúng độ chín tới, thủ pháp tách cùi khéo léo cho đến kỹ thuật sấy long nhãn để giữ nguyên hương vị mật ong tự nhiên, tất cả đã tạo nên thương hiệu long nhãn Hưng Yên dẻo thơm, đậm đà vị ngọt sắc đặc trưng.

Đối với những lão nông giàu kinh nghiệm như ông Cương, ông Hữu hay ông Tám, mỗi gốc nhãn đầu dòng không đơn thuần là tài sản kinh tế mà là "di sản" của cha ông để lại. Việc theo dõi sát sao chu kỳ sinh trưởng, thời điểm phân hóa mầm hoa, tỷ lệ đậu quả, lượng nước tưới cho đến các biến động thời tiết đều được ghi chép cẩn thận vào sổ tay. Nhờ những trang nhật ký mộc mạc ấy, người trồng nhãn đúc rút kinh nghiệm qua từng năm, chủ động ứng phó với thời tiết cực đoan để quả đạt chất lượng hoàn hảo nhất.

Thực tế canh tác cho thấy, những cây nhãn đầu dòng được chăm sóc theo quy trình nghiêm ngặt không chỉ cho năng suất ổn định mà còn giữ trọn hương vị truyền thống. Theo ông Trịnh Văn Hữu, cuốn nhật ký là tâm huyết của ông trong hành trình bảo tồn giống nhãn đường phèn quả vuông. Việc ghi chép nhật ký hàng ngày, hàng tháng và so sánh dữ liệu giữa năm này với năm trước giúp người trồng nắm bắt chính xác diễn biến sinh trưởng của cây, từ đó chủ động điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, ứng phó với biến đổi thời tiết và phòng trừ sâu bệnh kịp thời, khoa học.

Bảo tồn nguồn gen quý

Nhãn lồng là một đặc sản của tỉnh Hưng Yên với đặc điểm quả nhãn to tròn, vỏ có màu vàng nhạt, cùi dày, ráo nước, hương vị ngọt thơm, giòn.. Ảnh: Hoàng Hùng/TTXVN

Những gốc nhãn đầu dòng tại đây đã trở thành địa chỉ tin cậy được nhiều người trong và ngoài tỉnh tìm đến để chiết ghép. Chia sẻ về hành trình gìn giữ di sản, bà Trần Thị Bắc, Giám đốc Hợp tác xã sản xuất nhãn lồng Nễ Châu (xã Tân Hưng) cho biết hợp tác xã hiện đang tập trung bảo tồn và phát triển mạnh các giống nhãn quý do cha ông để lại gồm nhãn cùi cổ và nhãn đường phèn quả vuông. Đến nay, hợp tác xã đã chuyển đổi trên 50% diện tích từ nhãn Hương Chi sang các giống nhãn đặc sản này.

Tiếp nối mạch nguồn truyền thống, thế hệ trẻ địa phương đang khẳng định vai trò chủ lực trong hành trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản trên mảnh đất quê hương. Tiêu biểu như chị Bùi Thị Thu Hường (con gái ông Bùi Xuân Tám) ở xã Tân Hưng, sau cơ duyên đón các đoàn khách trong nước và quốc tế về tham quan, trải nghiệm mùa nhãn chín, chị đã bén duyên trở thành "hướng dẫn viên du lịch" miệt mài quảng bá đặc sản vườn nhà. Qua góc nhìn thực tế từ các chuyến trải nghiệm ấy, vườn nhãn của gia đình ngày càng được nhiều người biết đến, khách hàng tìm về thưởng thức, chụp ảnh lưu lại khoảnh khắc mùa nhãn chín ngày một đông.

Không dừng lại ở việc làm du lịch sinh thái, với mong muốn đưa nông sản địa phương vươn xa, chị Hường còn năng nổ liên kết với các hộ trồng nhãn thành lập hợp tác xã, ứng dụng công nghệ số, đưa các sản phẩm chế biến sâu như long nhãn, mật ong hoa nhãn, bột sắn dây tiếp cận sâu rộng hơn với thị trường. Sự nhạy bén, tâm huyết của những người trẻ như chị Hường chính là "cầu nối" quan trọng tiếp thêm lửa nghề, đưa nhãn lồng Hưng Yên đến gần hơn với khách hàng trong và ngoài nước.

Chuyển dịch sản xuất

Tỉnh Hưng Yên hiện có trên 5.800 ha diện tích trồng nhãn với trình độ canh tác, chăm sóc cao, chất lượng quả cao. Ảnh: Thu Hoài/TTXVN

Bảo tồn giống cây cổ không có nghĩa là giữ nguyên lề lối canh tác cũ. Nhận thức rõ xu hướng tiêu dùng hiện đại, đòi hỏi khắt khe về chất lượng và an toàn vệ sinh thực phẩm thay vì chạy theo sản lượng, người nông dân xã Tân Hưng đã chuyển dịch mạnh mẽ sang canh tác hữu cơ, tuần hoàn để giữ vững uy tín thương hiệu.

Chủ tịch UBND xã Tân Hưng Trương Quốc Trân cho biết, cấp ủy và chính quyền xã luôn xác định việc bảo tồn các giống nhãn cổ và phát triển vùng trồng nhãn đặc sản theo hướng hữu cơ là nhiệm vụ chiến lược. Địa phương luôn đồng hành, tạo mọi điều kiện thuận lợi để hỗ trợ các hợp tác xã và người dân trong việc xây dựng mã vùng trồng, ứng dụng khoa học kỹ thuật, đẩy mạnh sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP nhằm bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm và hướng tới xuất khẩu, cũng như gắn kết sản xuất với phát triển du lịch trải nghiệm.

Chia sẻ về định hướng phát triển của hợp tác xã, theo ông Trần Văn Mý, Giám đốc Hợp tác xã cây ăn quả đặc sản Quyết Thắng (xã Tân Hưng), để cây đặc sản đứng vững trên thị trường, người trồng nhãn phải luôn kiên định đặt chất lượng lên hàng đầu, tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình sản xuất sạch và an toàn.

Bà Trần Thị Bắc cho biết thêm, từ năm 2022 đến nay, hợp tác xã đã đưa vào áp dụng phương pháp bón phân hữu cơ sinh học từ ngô và đỗ tương ủ mục, hạn chế tối đa đạm hóa học. Công tác phòng trừ sâu bệnh cũng ưu tiên sử dụng chế phẩm sinh học an toàn như nano bạc kết hợp với tỏi, ớt, gừng để xua đuổi côn trùng mà vẫn bảo vệ tuyệt đối hệ sinh thái vườn cây. Nhờ vậy, trái nhãn đường phèn quả vuông cho chất lượng vượt trội, cùi dày giòn, vị ngọt đậm đà, đạt tiêu chuẩn an toàn sức khỏe và tự tin chinh phục các thị trường lớn.

Tỉnh Hưng Yên hiện có gần 5.900 ha trồng nhãn, tập trung tại Tân Hưng, Khoái Châu, Hồng Quang, Sơn Nam, Tiên Lữ… Bên cạnh quả tươi, khoảng 20% sản lượng được chế biến làm long nhãn sấy khô với khoảng 400 hộ làm nghề, có trên 20 sản phẩm được chứng nhận OCOP 3 - 4 sao. Sản phẩm nhãn lồng Hưng Yên đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý từ năm 2017.

Đặc biệt, thông qua chuỗi các hoạt động tại Lễ hội và xúc tiến thương mại Nhãn lồng Hưng Yên vừa tổ chức (từ ngày 7-9/8), các phiên livestream quảng bá sản phẩm đã ghi nhận hiệu ứng tích cực với gần 500 đơn hàng được chốt thành công. Cũng tại đây, tỉnh đã vinh dự đón nhận chứng nhận "Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên được đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể", tạo dấu mốc quan trọng để nâng tầm giá trị nông sản gắn với phát triển văn hóa - du lịch.

Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Hưng Yên Nguyễn Văn Tráng cho biết, tỉnh đang đẩy mạnh triển khai Đề án "Bảo tồn và phát triển vùng trồng nhãn, vải đặc sản tỉnh Hưng Yên giai đoạn 2020 - 2025, định hướng đến năm 2030". Để nâng cao chất lượng nhãn quả tươi nói riêng và các mặt hàng nông sản nói chung, ngành nông nghiệp đã tham mưu UBND tỉnh ban hành nhiều chủ trương, chính sách, xây dựng các đề án và mô hình phát triển nông nghiệp sạch theo hướng VietGAP, hữu cơ.

Ngoài ra, tỉnh chú trọng tăng cường nghiên cứu khai thác nguồn gen, mở rộng vùng trồng nhãn được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và xây dựng chuỗi liên kết xúc tiến thương mại bền vững để đưa thương hiệu nhãn lồng Hưng Yên ngày càng vươn xa.