Di tích Cổ Loa hướng đến là di sản thế giới

Để đưa di sản này ghi danh vào danh mục Di sản thế giới, thành phố Hà Nội đang tập trung xây dựng hệ thống luận cứ khoa học nhằm nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của khu di tích.

Trong tâm thức người Việt, di tích Cổ Loa như một biểu tượng của sự kiên cường và trí tuệ thông qua hệ thống thành lũy quy mô. Trải qua hơn hai thiên niên kỷ, không gian cư trú cùng các tầng văn hóa khảo cổ tại đây vẫn còn vẹn nguyên. Theo quy định của Công ước Di sản thế giới, việc xây dựng hồ sơ đề cử đòi hỏi sự nghiên cứu, nhận diện và xây dựng các luận cứ khoa học nhằm làm rõ giá trị nổi bật toàn cầu của di sản. Đó chính là nội dung chính của Hội thảo khoa học “Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa” diễn ra vào sáng ngày 12/8 tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội.

Hội thảo khoa học “Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa” diễn ra vào sáng ngày 12/8 tại Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội.

Minh chứng cho nền văn minh sông Hồng rực rỡ

Trong chiều dài lịch sử văn minh nhân loại, Cổ Loa không chỉ đóng vai trò là một quân thành, một đô thành, một thị thành đơn thuần. Giá trị của di tích nằm ở khả năng phản ánh quá trình hình thành nhà nước sơ khai và nền văn minh sông Hồng ở Việt Nam. Những giá trị đó không chỉ có ý nghĩa đối với lịch sử dân tộc mà còn là cơ sở quan trọng để tiếp tục nghiên cứu, đối chiếu và so sánh với các di sản tương đồng trong khu vực và trên thế giới. Kỹ thuật xây dựng độc đáo với hệ thống thành lũy bằng đất kết hợp mạng lưới hào nước liên hoàn chính là kết quả của sự thích ứng giữa con người với môi trường tự nhiên. Việc nghiên cứu Cổ Loa dưới góc nhìn quốc tế giúp chúng ta trả lời câu hỏi về đóng góp của dân tộc Việt Nam vào sự phát triển của văn minh nhân loại.

Ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, nhận định Cổ Loa là di tích đặc biệt quan trọng. Qua các cuộc khai quật khảo cổ học quy mô lớn và quá trình nghiên cứu liên tục của nhiều thế hệ các nhà sử học, khảo cổ học, địa chất học, địa lý học, kiến trúc và bảo tồn di sản, nhận thức về Cổ Loa đã ngày càng sâu sắc và toàn diện. Tuy nhiên, theo Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, việc xây dựng hồ sơ UNESCO đòi hỏi cách tiếp cận mới, về việc Cổ Loa là công trình có giá trị nổi bật trong lịch sử văn minh nhân loại. Ông nhấn mạnh giá trị của di tích cần xây dựng trên hai trụ cột chính là bằng chứng cho một nền văn minh đã tồn tại và mô hình tổ chức không gian độc đáo.

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang nhận định Cổ Loa là di tích đặc biệt quan trọng.

PGS.TS Vũ Văn Quân, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết Cổ Loa đáp ứng tốt các tiêu chí về giá trị văn hóa tiềm năng. Phân tích hệ thống di tích khảo cổ tại đây phát triển liên tục từ văn hóa Phùng Nguyên đến ngày nay, những hiện vật tiêu biểu như trống đồng, lưỡi cày và kho mũi tên đồng chứng minh trình độ chuyên môn hóa cao của cư dân bản địa.

Cổ Loa không chỉ là một tòa thành mà còn là cảnh quan quyền lực được kiến tạo bằng cả kỹ thuật xây dựng, thủy lợi, hiểu biết về địa hình và khả năng tổ chức xã hội. Sự gắn kết giữa di sản vật chất cùng ký ức cộng đồng qua truyền thuyết An Dương Vương giúp di tích trở thành minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn minh sông Hồng.

Giá trị nổi bật của Cổ Loa còn thể hiện qua kỹ thuật xây dựng thành đất trong điều kiện địa chất yếu. Cha ông ta đã khéo léo đầm nện các lớp đất xen kẽ, gia cố nền bằng gốm vỡ để tạo nên hệ thống thành lũy bền vững. Cấu trúc ba vòng thành uốn theo địa hình tự nhiên thay vì mô hình hình học cứng nhắc cho thấy tư duy quy hoạch linh hoạt và sáng tạo.

PGS.TS Vũ Văn Quân, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho biết Cổ Loa đáp ứng tốt các tiêu chí về giá trị văn hóa tiềm năng.

Những nguyên lý này sau đó tiếp tục được kế thừa trong kiến trúc các kinh đô Hoa Lư và Thăng Long. Việc duy trì được hình thái nguyên gốc của thành đất cùng các gò cư trú giúp Cổ Loa bảo lưu tính xác thực cao về niên đại và kỹ thuật chế tác cổ xưa.

Một trong những giá trị nổi bật của Cổ Loa là kỹ thuật xây dựng thành đất quy mô lớn trong điều kiện địa chất yếu và thường xuyên chịu tác động của nước. Kết quả khai quật khảo cổ học cho thấy những người xây dựng đã áp dụng nhiều giải pháp kỹ thuật như đào hào lấy đất đắp thành, sử dụng các lớp đất có thành phần khác nhau đầm nện xen kẽ, gia cố nền bằng gốm vỡ và đá tại những vị trí cần tăng cường khả năng chịu lực, đồng thời khai thác các gò đất tự nhiên để giảm khối lượng đào đắp. Những kỹ thuật này phản ánh trình độ hiểu biết sâu sắc về địa hình, địa chất và thủy văn, cho phép tạo dựng một hệ thống thành lũy ổn định, bền vững và thích ứng với điều kiện tự nhiên của vùng đồng bằng thấp.

Sự kết hợp hữu cơ giữa các yếu tố tự nhiên và nhân tạo tạo nên một cảnh quan kiến trúc đặc trưng của vùng châu thổ khí hậu nhiệt đới, trong đó kỹ thuật xây dựng không nhằm thay thế thiên nhiên mà khai thác và chuyển hóa các điều kiện tự nhiên thành một bộ phận của tổng thể công trình. Những nguyên lý quy hoạch được thể hiện tại Cổ Loa, đặc biệt là việc lựa chọn địa thế, tổ chức hệ thống thành - hào - thủy hệ và kết hợp giữa yếu tố tự nhiên với công trình nhân tạo, tiếp tục được kế thừa và phát triển trong quy hoạch nhiều kinh đô trong lịch sử Việt Nam, tiêu biểu là Hoa Lư và Thăng Long.

Toàn cảnh hội thảo khoa học “Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa”.

Xây dựng hồ sơ di sản thế giới gắn với bảo tồn bền vững

Hiện nay, phạm vi di sản với diện tích khoảng 860,4 ha hiện bao trùm các yếu tố không gian quan trọng nhất của hệ thống thành lũy, hào nước, các di tích khảo cổ, cụm di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật, tín ngưỡng, tôn giáo và các khu dân cư liên quan trực tiếp đến việc thể hiện giá trị của di sản. Mặc dù một số đoạn thành, ao hồ và thủy hệ đã bị tác động cục bộ bởi quá trình cư trú lâu dài và phát triển hạ tầng, nhưng hình thái tổng thể của ba vòng thành, cấu trúc liên hoàn giữa thành - hào - sông - làng và mạng lưới không gian văn hóa truyền thống vẫn còn có thế nhận diện rõ trong canh quan hiện nay.

Tuy nhiên, tính toàn vẹn của di sản đang chịu áp lực ngày càng gia tăng từ quá trình đô thị hóa vùng Đông Anh, sự biến đối của mạng lưới thủy văn lịch sử, sự thay đổi sử dụng đất và sự gia tăng dân số trên không gian làng truyền thống, đòi hỏi các biện pháp quản lý và phân vùng phù hợp để duy trì đầy đủ các thuộc tính cấu thành giá trị.

Tính xác thực còn được củng cố bởi sự tiếp nối của không gian địa lý thiêng và ký ức cộng đồng, thể hiện qua các di tích đền Thượng, am Mỵ Châu, đình Ngự Triều Di Quy, chùa Bảo Sơn, đình và chùa Mạch Tràng, lễ hội Bát xã Loa thành, hệ thống truyền thuyết An Dương Vương, Mỵ Châu - Trọng Thủy… cùng các phong tục truyền thống vẫn được cộng đồng địa phương duy trì.

Mạng lưới làng cổ, ao hồ, gò đất cao và cấu trúc cư trú nông nghiệp truyền thống tiếp tục bảo tồn những đặc trưng cơ bản của cảnh quan làng Việt vùng châu thổ Bắc Bộ trong mối liên hệ hữu cơ với kinh đô cổ. Chính sự kết hợp giữa tính xác thực vật thể của hệ thống thành lũy, di tích khảo cổ và tính xác thực phi vật thể của thực hành cộng đồng đã tạo nên khả năng truyền tải liên tục và đáng tin cậy các giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan của Cổ Loa từ xưa cho đến hiện tại.

Việc đưa Cổ Loa vươn tầm quốc tế không chỉ nhằm mục đích tôn vinh những giá trị quá khứ mà còn là chiến lược phát triển văn hóa Thủ đô dài hạn. Trong giai đoạn mới, thành phố Hà Nội xác định văn hóa là nguồn lực nội sinh cho sự tăng trưởng bền vững. Nhiệm vụ xây dựng hồ sơ trình UNESCO được gắn chặt với mục tiêu tạo ra cơ chế bảo vệ lâu dài cho toàn bộ không gian di tích. Điều này đòi hỏi sự chung tay của cả hệ thống chính trị cùng cộng đồng nhằm giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn di sản với bảo đảm đời sống cộng đồng và quá trình phát triển đô thị.

Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà đề nghị các cơ quan quản lý cùng cộng đồng tiếp tục chung tay làm sâu sắc hơn các luận cứ về giá trị nổi bật toàn cầu theo yêu cầu của UNESCO.

Bà Vũ Thu Hà, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội, khẳng định Thủ đô Hà Nội không chỉ là trung tâm đầu não về chính trị, hành chính quốc gia, mà còn là trung tâm văn hoá lớn nhất của đất nước, nơi hội tụ, kết tinh và lan tỏa các các giá trị văn hoá, văn minh tốt đẹp của dân tộc.

Theo bà Vũ Thu Hà, di tích Cổ Loa là trường hợp nổi bật trong nguồn tài nguyên văn hóa tiềm năng của thành phố. Việc xây dựng hồ sơ UNESCO cho Cổ Loa không chỉ nhằm đạt tới một danh hiệu quốc tế. Mục tiêu sâu xa hơn là đặt Cổ Loa vào đúng vị thế của nó trong lịch sử khu vực và lịch sử nhân loại, đồng thời tạo ra một cơ chế bảo vệ lâu dài cho toàn bộ cảnh quan và các giá trị văn hóa đang chịu áp lực mạnh mẽ của quá trình đô thị hóa hiện nay.

Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà cũng đề nghị các cơ quan quản lý cùng cộng đồng tiếp tục chung tay làm sâu sắc hơn các luận cứ về giá trị nổi bật toàn cầu, chuẩn hóa hệ thống thuộc tính, hoàn thiện so sánh quốc tế theo yêu cầu của UNESCO. Đồng thời nghiên cứu, đề xuất giải pháp phù hợp để giải quyết các vấn đề về mối quan hệ giữa bảo tồn di sản với bảo đảm đời sống cộng đồng và quá trình phát triển đô thị và đặc biệt là các giải pháp quản lý, bảo vệ lâu dài Khu di tích Cổ Loa.

Đây sẽ là những nội dung có ý nghĩa quan trọng, không chỉ đối với việc hoàn thiện hồ sơ đề cử Di sản Thế giới mà còn đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản một cách bền vững trong tương lai.