Bảo tồn, phát triển các loài lan rừng trước khi quá muộn

Các loài lan tự nhiên đang bị khai thác quá mức dẫn đến nguy cơ bị tận diệt đang đặt ra yêu cầu cần có một chiến lược toàn diện để bảo tồn và tiến tới hình thành chuỗi liên kết sinh thái bền vững.

Tiến sĩ Nông Văn Duy, Phó Viện trưởng Viện Khoa học sự sống (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam). Ảnh: Duy Minh

Tiến sĩ Nông Văn Duy, Phó Viện trưởng Viện Khoa học sự sống (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam). Ảnh: Duy Minh

Chung quanh vấn đề này, phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Nông Văn Duy, Phó Viện trưởng Viện Khoa học sự sống (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam).

Phóng viên: Thưa Tiến sĩ, những nguyên nhân nào dẫn đến tình trạng các loài lan có nguy cơ tuyệt chủng?

Tiến sĩ Nông Văn Duy: Tình trạng thu hái lan tự nhiên để sưu tầm và mua bán đã tạo ra sức ép đáng lo ngại, nhất là đối với loài lan đặc hữu, loài có vùng phân bố hẹp và các quần thể vốn ít cá thể. Khi cây trưởng thành bị lấy đi hàng loạt, quần thể mất nguồn tạo hạt và có thể suy giảm trước khi kịp tái sinh. Nguyên nhân tình trạng này là do nhu cầu sở hữu các loài lan rừng quý hiếm và cây có hình thái khác biệt, trong khi nguồn cây nhân giống hợp pháp chưa đáp ứng đầy đủ. Hoạt động mua bán lan mang lại lợi nhuận cao thông qua nhiều kênh người thu hái sẽ sẵn sàng lấy cả cây non trong tự nhiên.

Bên cạnh việc khai thác, mất rừng và suy thoái sinh cảnh cũng là nguyên nhân quan trọng khiến các loài lan mất dần. Bởi lan là loại cây phụ sinh, cần cây chủ và vi khí hậu phù hợp; nhiều loài địa lan cần nền đất, độ ẩm, tác nhân thụ phấn và nấm cộng sinh đặc thù. Vì vậy, dù không khai thác trực tiếp, lan vẫn có thể suy giảm khi điều kiện sống thay đổi…

Phóng viên: Ông có thể cho biết, hiện nay trên thế giới có bao nhiêu loài lan tự nhiên, trong đó ở Việt Nam chiếm bao nhiêu loài và những loài lan nào có tên trong Sách Đỏ?

Tiến sĩ Nông Văn Duy: Trên thế giới hiện đã ghi nhận khoảng 28.000 loài lan tự nhiên thuộc họ Orchidaceae. Con số này chỉ tính các loài được ghi nhận trong tự nhiên, không bao gồm các giống lai và tên thương mại. Số lượng loài có thể tiếp tục được cập nhật theo các phát hiện mới và những thay đổi trong phân loại học.

Sách Đỏ Việt Nam 2024 ghi nhận hơn 100 loài thuộc họ Lan (Orchidaceae) đang ở các mức độ bị đe dọa khác nhau.

Tiến sĩ Nông Văn Duy

Ở Việt Nam hiện ghi nhận trên 1.300 loài lan tự nhiên (phân bố từ bắc đến nam) theo thông tin của Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học về Khu dự trữ sinh quyển Langbiang. Riêng Khu Dự trữ sinh quyển Langbiang, với vùng lõi là Vườn quốc gia Bidoup-Núi Bà đã ghi nhận 317 loài lan thuộc 85 chi. Đây là một trong những khu vực có mức độ đa dạng lan rất cao, cho thấy giá trị đặc biệt của vùng Nam Trường Sơn đối với bảo tồn đa dạng sinh học.

Về Sách Đỏ Việt Nam 2024 ghi nhận hơn 100 loài thuộc họ Lan (Orchidaceae) đang ở các mức độ bị đe dọa khác nhau. Theo Nghị định 84/2021/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 06/2019/NĐ-CP về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và thực thi Công ước về buôn bán quốc tế các loài động vật, thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) tất cả các loài lan tự nhiên của Việt Nam thuộc Nhóm IIA, các loài lan hài (Paphiopedilum spp.), các loài lan kim tuyến (Anoectochilus spp.) thuộc Nhóm IA…

Để có một cây lan rừng đẹp, nhiều người bất chấp nguy hiểm leo lên những cây cao chót vót để khai thác lan. (Ảnh: Nhật Minh)

Để có một cây lan rừng đẹp, nhiều người bất chấp nguy hiểm leo lên những cây cao chót vót để khai thác lan. (Ảnh: Nhật Minh)

Cộng đồng địa phương, người trồng và người sưu tầm lan cần được tham gia bảo vệ và hưởng lợi từ cây giống hợp pháp, dịch vụ chăm sóc, giáo dục và du lịch. Thông điệp phù hợp là: “Yêu lan gắn với bảo vệ khu vực lan sinh sống…”.

Tiến sĩ Nông Văn Duy

Phóng viên: Các nhà khoa học ở Việt Nam đã nghiên cứu, bảo tồn nguồn gene các loài lan quý hiếm, có giá trị bằng công nghệ sinh học. Vậy, ông có thể chia sẻ gì về kết quả ứng dụng công nghệ này?

Tiến sĩ Nông Văn Duy: Công nghệ sinh học hiện nay có vai trò quan trọng trong bảo tồn và phát triển các loài lan quý, hiếm, nhất là những những loài có số lượng cá thể ngoài tự nhiên còn ít hoặc khả năng tái sinh chậm.

Ứng dụng gần gũi nhất của công nghệ này là gieo hạt và nhân giống trong điều kiện vô trùng. Hạt lan rất nhỏ, có ít chất dinh dưỡng dự trữ. Do vậy, trong tự nhiên hạt muốn nảy mầm được cần sự hỗ trợ của nấm cộng sinh. Trong phòng thí nghiệm, có thể sử dụng môi trường dinh dưỡng thích hợp để chủ động kích thích hạt nảy mầm, hoặc nghiên cứu kết hợp với nấm cộng sinh phù hợp. Ngoài ra, nuôi cấy chồi, mô hoặc thể tiền chồi cũng giúp nhân nhanh số lượng lớn cây từ nguồn vật liệu ban đầu có nguồn gốc hợp pháp, tạo nguồn cây phục vụ nghiên cứu, bảo tồn và phát triển sản xuất, từ đó giảm áp lực khai thác cây từ tự nhiên.

Bên cạnh nhân giống, các kỹ thuật sinh học phân tử và chỉ thị DNA có thể hỗ trợ định danh loài, đánh giá đa dạng di truyền, nghiên cứu mối quan hệ giữa các quần thể và lựa chọn vật liệu đại diện cho nguồn gen. Đối với những loài lan quý, hiếm khó duy trì bằng phương pháp thông thường, có thể nghiên cứu lưu trữ hạt, nuôi cấy sinh trưởng chậm hoặc bảo quản lạnh sâu để duy trì nguồn gen lâu dài.

Tuy nhiên, theo tôi, hiệu quả nhất là kết hợp công nghệ sinh học với bảo tồn sinh cảnh tự nhiên. Bởi vì, mục tiêu cuối cùng là vừa bảo tồn được số lượng loài và sự đa dạng di truyền, vừa tạo nguồn cây có nguồn gốc hợp pháp để nghiên cứu, phục hồi quần thể và phát triển các loài lan có giá trị.

Phóng viên: Theo ông cần đề ra những giải pháp gì để bảo tồn, phát triển lan rừng?

Tiến sĩ Nông Văn Duy: Theo tôi, ưu tiên đầu tiên là bảo vệ quần thể và môi trường sống tự nhiên của các loài lan. Các cơ quan quản lý cùng đơn vị nghiên cứu cần xác định loài ưu tiên, khảo sát số cá thể, khả năng tái sinh và mối đe dọa; có biện pháp bảo vệ quần thể lan còn sót lại trong tự nhiên.

Kiểm soát khai thác, vận chuyển và mua bán cần đi cùng khả năng định danh và truy xuất nguồn gốc lan. Hồ sơ cây giống, cây mẹ và lô nhân giống giúp phân biệt nguồn cây sản xuất hợp pháp với cây lấy từ rừng. Sách đỏ là công cụ đánh giá bảo tồn; việc được phép thu hái hay mua bán phải căn cứ quy định pháp luật và yêu cầu của CITES áp dụng cho từng trường hợp cụ thể.

Bảo tồn chuyển vị (Ex situ) cần tổ chức thành mạng lưới vườn thực vật, nhà lưới và ngân hàng vật liệu sống, có hồ sơ nguồn gốc, mẫu đối chứng và kế hoạch lưu giữ và phát triển nguồn gen một cách có hiệu quả. Cần hỗ trợ hoàn thiện quy trình nhân giống các loài lan quý hiếm và chuyển giao sản xuất giống để tạo nguồn cung có kiểm soát.

Phục hồi quần thể phải có kế hoạch dài hạn, lựa chọn sinh cảnh, nguồn vật liệu và theo dõi nhiều yếu tố khác nhau, như: tỷ lệ sống, khả năng sinh trưởng, ra hoa, tạo quả và xuất hiện cây tái sinh. Tuy nhiên, việc trồng được nhiều cây hoặc cây sống trong thời gian đầu chưa đủ để kết luận quần thể đã tự duy trì.

Cộng đồng địa phương, người trồng và người sưu tầm lan cần được tham gia bảo vệ và hưởng lợi từ cây giống hợp pháp, dịch vụ chăm sóc, giáo dục và du lịch. Thông điệp phù hợp là: “Yêu lan gắn với bảo vệ khu vực lan sinh sống…”.

Phóng viên: Viện Khoa học sự sống đã có giải pháp gì nhằm bảo tồn và phát triển các loài lan tự nhiên Việt Nam?

Tiến sĩ Nông Văn Duy: Vườn lan tại cơ sở Đà Lạt (tỉnh Lâm Đồng) hiện đang lưu giữ hơn 300 loài lan rừng, là một trong những bộ sưu tập lan có giá trị phục vụ công tác nghiên cứu và bảo tồn nguồn gen tại khu vực Tây Nguyên. Đây là hình thức bảo tồn chuyển vị nhằm lưu giữ nguồn gen sống ngoài sinh cảnh tự nhiên và tạo điều kiện thuận lợi cho việc nghiên cứu lâu dài.

Một dẫn chứng cụ thể cho hướng kết hợp giữa nghiên cứu, bảo tồn và phát triển là đề tài TN18/T08 do tôi chủ nhiệm. Chúng tôi thực hiện mô hình với 20.000 cây thuộc 5 loài lan tại ba địa điểm gồm vườn thực vật của Viện, Khu du lịch Hồ Tuyền Lâm và Vườn quốc gia Bidoup-Núi Bà. Các loài được nghiên cứu gồm: Dendrobium nobile, Dendrobium trankimianum, Paphiopedilum villosum, Phaius baolocensis và Phaius tankervilleae. Có thể xem đây là một hướng kết nối nghiên cứu với ứng dụng gồm: Vật liệu được định danh và lưu giữ; quy trình nhân giống được nghiên cứu; cây được thuần dưỡng và thử nghiệm tại những điều kiện phù hợp. Vườn bảo tồn có nhiệm vụ duy trì cây mẹ và nguồn vật liệu, theo dõi quá trình sinh trưởng, phát triển và ra hoa, đồng thời hỗ trợ nghiên cứu phân loại, nhân giống và hoàn thiện các phương pháp chăm sóc...

Tuy nhiên, bảo tồn trong vườn là chuyển vị, không thể thay thế hoàn toàn cho bảo tồn tại chỗ (In situ) trong tự nhiên. Vì vậy, định hướng của lãnh đạo Viện là kết hợp bảo tồn chuyển vị với bảo vệ sinh cảnh tự nhiên, nghiên cứu nhân giống và phát triển nguồn cây hợp pháp. Qua đó, vừa góp phần duy trì nguồn gen các loài lan rừng, vừa tạo điều kiện để nghiên cứu và phát triển bền vững nguồn tài nguyên lan của Việt Nam.

Loài lan hài đang có nguy tuyệt chủng trong tự nhiên nếu không được kịp thời bảo tồn, phát triển. (Ảnh: Minh Duy)

Loài lan hài đang có nguy tuyệt chủng trong tự nhiên nếu không được kịp thời bảo tồn, phát triển. (Ảnh: Minh Duy)

Phóng viên: Tại một số nước như: Singapore, Thái Lan,... việc ứng dụng công nghệ vào bảo tồn, phát triển các loài lan với mục đích thương mại, du lịch. Theo ông, để thực hiện tốt mô hình này, chúng ta cần những giải pháp gì?

Tiến sĩ Nông Văn Duy: Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển mô hình kết hợp giữa nghiên cứu, bảo tồn, sản xuất giống, thương mại và du lịch nhưng cần xây dựng từng bước, trên cơ sở nguồn cây hợp pháp, có khả năng truy xuất nguồn gốc và năng lực khoa học, công nghệ. Cụ thể, đối với thương mại, cần lựa chọn những loài có giá trị kinh tế để nhân giống, phát triển theo hướng sản xuất hoa hàng hóa đáp ứng nhu cầu thị trường. Đối với lan xuất khẩu, cần tuân thủ các quy định về Công ước CITES, kiểm dịch thực vật và những yêu cầu của thị trường nhập khẩu.

Kinh nghiệm của Singapore cho thấy, công tác bảo tồn có thể kết hợp giữa nghiên cứu, bảo tồn chuyển vị, nhân giống bằng nuôi cấy mô và phục hồi các loài trong tự nhiên. Tại Singapore Botanic Gardens, kỹ thuật nuôi cấy mô được ứng dụng trong chương trình lai tạo lan và phục hồi các loài, trong đó có gieo hạt vô trùng và vi nhân giống.

Tại Đà Lạt cũ (Lâm Đồng), có thể phát triển mô hình du lịch gắn với bảo tồn lan. Cụ thể, các vườn lan có thể vừa lưu giữ và trưng bày các loài lan bản địa, vừa giới thiệu cho khách tham quan về đặc điểm sinh học, mùa ra hoa, kỹ thuật nhân giống và câu chuyện bảo tồn, phát triển. Qua đó, phát triển các sản phẩm cây giống có nguồn gốc rõ ràng và hợp pháp.

Theo tôi, nếu thực hiện tốt mô hình này, lan không chỉ có giá trị về mặt cảnh quan hay thương mại mà còn có thể trở thành một sản phẩm kết nối giữa khoa học, bảo tồn, giáo dục, du lịch và phát triển kinh tế, cần chuỗi liên kết năm nhà: Nhà nước – nhà băng (ngân hàng)-nhà khoa học-nhà doanh nghiệp-nhà nông.

Phóng viên: Xin cảm ơn Tiến sĩ Nông Văn Duy.

Ngọc Hiếu (thực hiện)

Nguồn Nhân Dân: https://nhandan.vn/bao-ton-phat-trien-cac-loai-lan-rung-truoc-khi-qua-muon-post1002881.html