Bí ẩn 'vòng tròn thần tiên' giữa vùng đất khô cằn ở Trung Quốc
Các nhà khoa học Trung Quốc lần đầu ghi nhận những cấu trúc thực vật có dạng vòng tròn kỳ lạ tại các khu vực khô hạn ở miền Bắc nước này, đồng thời đề xuất cơ chế hình thành hiện tượng dựa trên lý thuyết chuyển pha trong vật lý thống kê.

"Vòng tròn thần tiên" được nhóm nghiên cứu chụp ảnh gần Alxa Left Banner, Khu tự trị Nội Mông, miền Bắc Trung Quốc. Ảnh: Global Times
Nghiên cứu mới không chỉ mở rộng phạm vi phân bố của hiện tượng được gọi là “vòng tròn thần tiên” (fairy circles), mà còn đưa ra cách tiếp cận mới để lý giải sự biến đổi của hệ sinh thái tại những khu vực tiếp giáp sa mạc.
Theo Global Times, công trình do nhóm nghiên cứu của Viện Khoa học Địa lý và Nghiên cứu Tài nguyên Thiên nhiên thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS), phối hợp với Đại học Lan Châu và Đại học Nông nghiệp Cam Túc thực hiện. Nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học quốc tế PNAS ngày 11/11.
Những vòng tròn bí ẩn
“Vòng tròn thần tiên” là hiện tượng tự nhiên đặc biệt, thường được ghi nhận tại các vùng khô hạn ở Namibia và Australia. Chúng có hình dạng gần như những vòng tròn, với thảm thực vật phát triển dày ở rìa nhưng thưa thớt hoặc biến mất hoàn toàn ở phần trung tâm, tạo thành những khoảng đất trống giữa vùng cây cỏ.
Trước đây, các nghiên cứu về hiện tượng này tại Trung Quốc chủ yếu tập trung vào những vùng đầm lầy ven biển chịu ảnh hưởng của độ mặn. Chưa có bằng chứng xác nhận sự tồn tại của chúng tại các khu vực khô hạn và bán khô hạn ở nước này.
Để tìm hiểu hiện tượng, nhóm nghiên cứu khảo sát sự thay đổi lượng mưa dọc theo ranh giới các vùng đất cát và sa mạc ở miền Bắc Trung Quốc. Các nhà khoa học sử dụng thiết bị bay không người lái để chụp ảnh độ phân giải cao, kết hợp khảo sát thực địa nhằm ghi nhận đặc điểm phân bố của thảm thực vật.
Kết quả cho thấy những cấu trúc hình vòng được tạo thành bởi các bụi cây mọc thành vành, xuất hiện tại khu vực chuyển tiếp giữa vùng cây bụi và đồng cỏ.
Sun Jingyao, tác giả chính của nghiên cứu và nhà nghiên cứu sau tiến sĩ tại Viện Khoa học Địa lý và Nghiên cứu Tài nguyên Thiên nhiên, cho biết phát hiện này đánh dấu lần đầu tiên các vòng tròn thần tiên được xác nhận tại những khu vực khô hạn ở Trung Quốc. Nhóm nghiên cứu đồng thời xác định được cơ chế sinh thái có thể giải thích quá trình hình thành chúng.
Lý giải cách hình thành vòng tròn
Khác với những giả thuyết trước đây thường cho rằng vòng tròn thần tiên hình thành do hoạt động của mối hoặc cơ chế tương tác giữa sinh khối thực vật và nguồn nước, nghiên cứu mới tiếp cận hiện tượng từ lý thuyết chuyển pha trong vật lý.
Theo tác giả Sun Jingyao, lý thuyết chuyển pha nghiên cứu những thay đổi đột ngột của vật chất khi chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác, cũng như những đặc điểm của hệ thống khi tiến gần đến một ngưỡng chuyển đổi quan trọng.
Áp dụng cách tiếp cận này vào sinh thái học, nhóm nghiên cứu sử dụng mô hình toán học để mô tả các vòng tròn thần tiên như một trạng thái cân bằng giả bền, trong đó cây bụi và cỏ cùng tồn tại nhưng cạnh tranh gay gắt để giành nguồn tài nguyên, đặc biệt là nước.
Cơ chế hình thành được lý giải thông qua sự thay đổi lượng mưa và mức độ cạnh tranh giữa các loài thực vật. Khi lượng mưa tăng, cỏ phát triển mạnh hơn, khiến sự cạnh tranh nguồn nước với các bụi cây trở nên quyết liệt. Tình trạng thiếu nước tại phần trung tâm của các cụm cây bụi khiến thực vật dần biến mất, để lại những khoảng đất trống và tạo thành cấu trúc hình vòng.
Đáng chú ý, những vành cây bụi này không chỉ là kết quả của quá trình cạnh tranh mà còn có vai trò duy trì sự sống của thảm thực vật. Cấu trúc vòng giúp tập trung và thu giữ nước, qua đó hỗ trợ các bụi cây tồn tại trong điều kiện khô hạn.
Dấu hiệu suy thoái hệ sinh thái
Theo nhóm nghiên cứu, việc ứng dụng lý thuyết chuyển pha có thể giúp giải thích sự hình thành của các vòng tròn thần tiên, đồng thời mở ra hướng nghiên cứu mới nhằm nhận diện những dấu hiệu cảnh báo sớm nguy cơ suy thoái hệ sinh thái tại khu vực rìa sa mạc.
Yu Kailiang, tác giả liên hệ của nghiên cứu và nhà khoa học tại Viện Khoa học Địa lý và Nghiên cứu Tài nguyên Thiên nhiên, trước đây, giới khoa học thường xem các vòng tròn thần tiên và hiện tượng mở rộng các mảng thảm thực vật là hai hiện tượng tự nhiên riêng biệt, được nghiên cứu theo những hướng độc lập.
Tuy nhiên, nghiên cứu mới đã kết nối hai hiện tượng này thông qua các nguyên lý vật lý, cho thấy những biến đổi sinh thái tưởng chừng khác nhau có thể cùng bắt nguồn từ một cơ chế tổ chức chung của hệ thống tự nhiên.
Cách tiếp cận này còn cung cấp một khuôn khổ có thể kiểm chứng bằng thực nghiệm, giúp các nhà khoa học nhận diện những dấu hiệu bất thường trong cấu trúc phân bố không gian của thảm thực vật, từ đó đánh giá nguy cơ hệ sinh thái tiến gần đến ngưỡng sụp đổ.
Phát hiện được kỳ vọng góp phần cải thiện khả năng theo dõi những biến động sinh thái tại các khu vực khô hạn, nơi nguồn nước hạn chế và sự cạnh tranh giữa các loài thực vật có thể làm thay đổi đáng kể cấu trúc của toàn bộ hệ sinh thái.
