Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể

Phục dựng lễ hội Mợi của dân tộc Mường tại Quảng trường Tây Bắc.

Trong giai đoạn 2011-2016, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTT&DL) đã thực hiện tổng kiểm kê, rà soát toàn bộ 7 loại hình di sản văn hóa phi vật thể của 9 dân tộc thiểu số. Không quản ngại đường sá cách trở, các cán bộ văn hóa đã “cùng ăn, cùng ở” với đồng bào để nghiên cứu, tìm hiểu, tư liệu hóa từng phong tục, tập quán. Chị Lường Ngọc Ánh, Phòng Bảo tồn - Bảo tàng, Trung tâm Văn hóa, Thể thao tỉnh, chia sẻ: Mỗi lần đi điều tra, đoàn công tác thường phải “ăn, ngủ” cùng bà con ít nhất 7 ngày, gặp gỡ, trao đổi, tìm hiểu, ghi chép, chụp ảnh, ghi hình lại tiến trình các nghi lễ hoặc các hoạt động văn hóa để hệ thống thành tư liệu, kịch bản phục dựng, lập hồ sơ đề nghị công nhận... Chúng tôi luôn cảm thấy tự hào, hạnh phúc mỗi khi hồ sơ di sản được công nhận, mang lại niềm vui cho bà con và khơi dậy tinh thần, trách nhiệm bảo tồn văn hóa trong cộng đồng.

Các cán bộ văn hóa tham gia nghiên cứu, phục dựng lễ hội Púng Híeng của người Dao Tiền.

Trong giai đoạn 2012-2022, đã có 16 hồ sơ khoa học di sản văn hóa phi vật thể tiêu biểu được xác lập thành công. Tính đến cuối năm 2025, Sơn La đã có 20 di sản được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia thuộc các loại hình từ tiếng nói, chữ viết, nghệ thuật trình diễn dân gian, tập quán xã hội, tín ngưỡng, nghi lễ truyền thống cho đến tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống. Trong đó, nghệ thuật Xòe Thái của Sơn La và các tỉnh Tây Bắc đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Tái hiện lễ Kin khẩu hó của dân tộc Lào.

Từ thực tế tại cơ sở, các di sản văn hóa phi vật thể sau khi được công nhận đã tạo nên hiệu ứng tích cực, khơi dậy niềm tự hào về bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc. Cùng với đó, công tác bảo tồn văn hóa cũng được các cấp, ngành, địa phương chú trọng phát huy giá trị các di sản sau ghi danh. Các lễ hội, nghi lễ truyền thống được phục dựng gắn với các sự kiện văn hóa - du lịch, tạo điểm nhấn độc đáo cho du lịch của mỗi địa phương. Đội ngũ các nghệ nhân dân gian được quan tâm, khuyến khích truyền dạy văn hóa và được tạo điều kiện tham gia các hoạt động giao lưu, biểu diễn, quảng bá di sản.

Nghệ nhân Nhân dân Điêu Văn Minh, tiểu khu 5, xã Quỳnh Nhai, phấn khởi nói: Chúng tôi rất vui mừng và tự hào khi người Thái Quỳnh Nhai có lễ Kin Pang Then, lễ Gội đầu, Tết Xíp xí đều được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Lớp nghệ nhân cao tuổi như chúng tôi cũng luôn tích cực tham gia biểu diễn, giới thiệu bản sắc văn hóa và truyền dạy cho thế hệ trẻ, mong muốn văn hóa truyền thống của dân tộc luôn được gìn giữ, phát huy đến mai sau.

Nghệ nhân và các bạn trẻ người Dao Tiền nghiên cứu hồ sơ di sản của dân tộc. Ảnh: PV

Hiện nay, Sơn La đang triển khai thực hiện nhiều đề án, chương trình, dự án bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Trong đó, trọng tâm là Đề án “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Sơn La đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững”; Kế hoạch Bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật Xòe Thái” giai đoạn 2023-2027 trên địa bàn tỉnh; Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị dân ca, dân vũ, dân nhạc của các dân tộc thiểu số tỉnh Sơn La gắn với phát triển du lịch” giai đoạn 2021-2030... Năm 2024, Quốc hội đã thông qua Luật Di sản văn hóa (sửa đổi, bổ sung) với nhiều điểm mới về cơ chế quản lý, chính sách đãi ngộ nghệ nhân, chuyển đổi số. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng tạo đà cho việc triển khai các giải pháp bảo tồn di sản văn hóa trong giai đoạn mới.

Chị Lường Ngọc Ánh, Phòng Bảo tồn – Bảo tàng, Trung tâm Văn hóa, Thể thao tỉnh trong chuyến điền dã, nghiên cứu văn hóa dân tộc Dao. Ảnh nhân vật cung cấp

Ông Phạm Hồng Thu, Phó Giám đốc Sở VHTT&DL, cho biết: Đầu năm 2026, tỉnh đã ban hành quyết định về việc thành lập Ban Kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể tỉnh Sơn La nhằm triển khai thực hiện tốt công tác kiểm kê, lập hồ sơ di sản văn hóa. Hiện nay, đã hoàn thành lập hồ sơ di sản đối với Lễ đón năm mới của dân tộc Khơ Mú đề nghị đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với đó, Sở tiếp tục tham mưu, triển khai các giải pháp về lập hồ sơ, số hóa di sản; phối hợp thực hiện quảng bá di sản gắn với phát triển du lịch, xây dựng các điểm du lịch cộng đồng, mô hình “di sản số”... để đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Khi văn hóa truyền thống được hồ sơ hóa, số hóa một cách bài bản và khoa học, di sản sẽ được bảo tồn một cách bền vững, được tiếp thêm sinh khí và lan tỏa giá trị trong dòng chảy đương đại và trường tồn cùng thời gian.