Bảo tồn và phát huy giá trị hiện vật súng thần công Thành Điện Hải

Súng thần công được phát hiện bên trong Thành Điện Hải ngày 21/10. Ảnh: NGỌC QUỐC

Xuất lộ hiện vật lịch sử

Sáng 21/10, trong quá trình thực hiện Dự án tu bổ, phục hồi và tôn tạo Di tích quốc gia đặc biệt Thành Điện Hải (giai đoạn 2), đã phát lộ hiện vật súng thần công. Cán bộ chuyên môn Bảo tàng Đà Nẵng nhanh chóng tiếp cận hiện trường, triển khai bóc tách đất cát bằng dụng cụ khảo cổ thủ công, đặt thước tỷ lệ khảo cổ, đo đạc cao độ tuyệt đối, xác định góc phương vị địa bàn và chụp ảnh tư liệu hiện trạng địa tầng nguyên gốc.

Qua các bước khảo cổ xác định, trục thân súng nằm ở hướng tây nam - đông bắc, nằm nghiêng theo chiều chúc phần đầu súng xuống dưới (phần đầu súng nằm ở độ sâu 143,5cm so với mặt bằng thi công). Hiện vật có chiều dài 295cm, đường kính đáy 40cm, chuôi súng dài 17cm và rộng 12cm. Đường kính miệng súng vòng ngoài 25cm, vòng trong 10cm. Tai súng bị gãy một bên, bên còn lại còn nguyên vẹn với chiều dài 10cm.

Khẩu súng thần công này được đúc bằng hợp kim sắt (gang) nguyên khối với cấu trúc điển hình của pháo binh thời Nguyễn, bao gồm: núm chuôi súng hình cầu tròn đầy đặn, phần đáy súng giật cấp tạo ra các gờ nổi đồng tâm, thân súng thuôn dần về phía miệng nòng và phần giữa thân bố trí 2 tai súng trụ tròn dùng để gá lắp lên giá pháo.

Do chôn vùi lâu năm trong môi trường đất cát ẩm ướt có chứa muối cùng các tạp chất vật liệu xây dựng, toàn bộ bề mặt thân súng bị bao phủ bởi một lớp vỏ kết vón dày, gỉ sắt, vì vậy chưa thể quan sát thấy lỗ ngòi nổ cũng như các dòng minh văn, ký hiệu đúc trên lưng súng.

Ngay khi hiện vật phát lộ, đơn vị thi công đã chủ động dừng toàn bộ máy móc cơ giới, phối hợp với đội ngũ cán bộ chuyên môn của Bảo tàng Đà Nẵng tiến hành làm sạch thủ công lớp đất cát xung quanh, di dời khẩu súng lên khỏi mặt đất và vận chuyển về khu vực bảo quản tạm thời trong khuôn viên di tích.

Các đơn vị liên quan tiến hành khai quật súng thần công. Ảnh: NGỌC QUỐC

Tiến sĩ khảo cổ học Hà Thị Sương (Bảo tàng Đà Nẵng), người trực tiếp tham gia xử lý hiện vật cho biết, ngay sát vị trí xuất lộ hiện vật còn có các viên gạch bìa/gạch vồ bị gãy vỡ, nằm đan xen với các cụm vết tích than tro có màu đen sẫm, mùn hữu cơ mục cùng cặn gỉ sắt thẩm thấu sâu vào lớp đất cát xung quanh.

Những dấu vết này chứng minh khẩu súng nằm trong lớp đất lấp sập đổ có chứa tàn tích kiến trúc và các hoạt động của Thành Điện Hải trong lịch sử. Hiện vật phản ánh sinh động những hoạt động tại di tích, đặc biệt là giai đoạn chiến đấu oanh liệt của quân và dân Đà Nẵng dưới sự chỉ huy của danh tướng Nguyễn Tri Phương nhằm chống lại liên quân Pháp - Tây Ban Nha (1858 - 1860) cũng như biến đổi địa tầng của tòa thành qua các thời kỳ lịch sử.

Ngay sau khi đưa hiện vật lên mặt đất, các chuyên gia đã tiến hành vệ sinh khoa học, bóc tách lớp bụi đất bám trên thân súng, bảo quản và hoàn thiện các bước lập hồ sơ cổ vật nghiêm ngặt theo đúng quy định của Luật Di sản văn hóa.

Nguồn tư liệu khảo cổ quý giá

Theo Bảo tàng Đà Nẵng, Thành Điện Hải được xây dựng lần đầu tiên vào năm 1813 dưới thời vua Gia Long thứ 12. Ban đầu có tên đồn Điện Hải, được đắp bằng đất nằm ở tả ngạn sông Hàn, gần cửa biển Đà Nẵng. Năm 1823, vua Minh Mạng cho dời đồn vào một gò đất cao trong đất liền cách nơi cũ khoảng 200m và xây lại bằng gạch. Đến năm 1835, đồn được đổi tên là Thành Điện Hải.

Năm Thiệu Trị thứ 7 (1847), Thành Điện Hải được mở rộng xây dựng theo kiểu Vauban, cao hơn 5m, chung quanh là hào sâu 3m. Thành có 2 cửa, một cửa mở về phía nam (cửa chính) và một cửa mở về phía đông; trong thành có hành cung, kỳ đài, các cơ sở chứa lương thực, đạn dược, thuốc súng và được trang bị 30 ụ súng đại bác.

Thành Điện Hải là pháo đài quan trọng, góp phần vào chiến công đánh bại cuộc tấn công của thực dân Pháp vào Đà Nẵng trong những năm 1858 - 1860.

Khẩu súng thần công sau khi đưa lên khỏi lòng đất được kiểm tra, đánh giá hiện trạng, làm cơ sở xây dựng phương án bảo quản và phát huy giá trị lịch sử. Ảnh: NGỌC QUỐC

Tính cả khẩu súng vừa mới được khai quật gần đây, cơ quan chức năng đã phát hiện tổng cộng 11 khẩu súng thần công trong phạm vi Thành Điện Hải. Toàn bộ số súng này là nguồn tư liệu khảo cổ quý giá, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu lịch sử vũ khí quân sự dưới triều Nguyễn, đồng thời củng cố và làm nổi bật giá trị lịch sử đặc biệt của di tích Thành Điện Hải trong cuộc đấu tranh giữ nước của dân tộc.

Theo lãnh đạo Bảo tàng Đà Nẵng, khi hoàn tất toàn bộ quá trình bảo quản hiện vật và hoàn thiện hồ sơ khoa học, đơn vị sẽ đưa khẩu súng mới phát hiện vào phương án trưng bày tại khu bảo quản và trưng bày súng thần công thuộc Dự án tu bổ, phục hồi và tôn tạo Di tích quốc gia đặc biệt Thành Điện Hải (giai đoạn 2).

Việc tiếp tục phát hiện thêm khẩu thần công trong quá trình thi công tại Thành Điện Hải cho thấy khả năng vẫn còn hiện vật lịch sử ẩn giấu sâu dưới các lớp địa tầng. Do đó, Bảo tàng Đà Nẵng tiếp tục phối hợp chặt chẽ với đơn vị thi công, kiểm soát kỹ lưỡng từng lớp đất đào để kịp thời phát hiện, bảo vệ và thu hồi các di vật đi kèm, qua đó gìn giữ trọn vẹn giá trị di sản cho các thế hệ mai sau.