Bảo tồn và phát huy Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ trong thời đại số

Ngày 12.9, tại Hà Nội, Diễn đàn thường niên về Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt lần thứ II - năm 2026 diễn ra với chủ đề “Bản sắc Việt trong tinh hoa văn hóa toàn cầu”.

Sự kiện quy tụ các nhà khoa học, nhà quản lý, nghệ nhân và đại diện cộng đồng thực hành, cùng trao đổi về nhận diện giá trị, bảo tồn, trao truyền và phát huy di sản trong đời sống đương đại.

Diễn đàn quy tụ các nhà khoa học, nhà quản lý, nghệ nhân và đại diện cộng đồng thực hành

Thông qua Diễn đàn, Ban Tổ chức kỳ vọng hình thành thêm những luận cứ khoa học và khuyến nghị phục vụ công tác nghiên cứu, quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản, đồng thời tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý, giới khoa học và cộng đồng thực hành.

Phát biểu khai mạc, PGS.TS Trần Ngọc Linh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng (Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam) cho biết, Diễn đàn lựa chọn chủ đề trên với mong muốn tiếp tục đặt Tín ngưỡng thờ Mẫu trong một không gian nghiên cứu rộng hơn.

Đó là đi từ nhận diện bản sắc và giá trị văn hóa đến bảo tồn, quản lý, phát triển bền vững; từ thực hành trong cộng đồng đến những vấn đề mới đặt ra trong môi trường số và quá trình giao lưu, hội nhập quốc tế.

Diễn đàn được tổ chức thành 3 phiên khoa học theo hướng đối thoại, trao đổi và phản biện, kết hợp trình bày tham luận với thảo luận trực tiếp giữa các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý, nghệ nhân và đại diện cộng đồng thực hành. 

Các nội dung thảo luận tập trung vào những vấn đề trọng tâm trong nhận diện giá trị, bảo tồn, quản lý và phát huy Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trong bối cảnh hiện nay.

Toàn cảnh Diễn đàn

Các chuyên gia và nhà nghiên cứu văn hóa tập trung nhận diện, làm rõ những giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, đạo lý và nhân văn của di sản. 

Vai trò của cộng đồng thực hành trong bảo tồn, trao truyền di sản cũng được nhấn mạnh, cùng với những trao đổi về sức mạnh mềm văn hóa và khả năng lan tỏa các giá trị đặc sắc của Tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống đương đại.

Phát biểu tại Diễn đàn, TS. Nguyễn Văn Thanh, Ủy viên Đoàn Chủ tịch, Trưởng Ban Dân tộc và Tôn giáo (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam) nêu rõ, văn hóa Việt Nam là kết tinh những giá trị tốt đẹp của dân tộc trong tiến trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, là nguồn lực nội sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh người Việt Nam. 

Mỗi thời kỳ đất nước phát triển mạnh mẽ đều gắn liền với sự phát triển rực rỡ về văn hóa. Tín ngưỡng là niềm tin của con người được thể hiện thông qua những lễ nghi gắn liền với phong tục, tập quán truyền thống để mang lại sự bình an về tinh thần cho cá nhân và cộng đồng dân cư.

Hoạt động tín ngưỡng được tổ chức theo lễ nghi truyền thống nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của cộng đồng, gắn liền với những giá trị lịch sử, văn hóa và đạo đức xã hội.

Các đại biểu trao đổi về chính sách, pháp luật và quản lý nhà nước, bảo vệ không gian thực hành di sản...

Theo ông Thanh, trong thời kỳ đổi mới đất nước, tư duy và nhận thức về vai trò của văn hóa tiếp tục có những bước phát triển mới. Thể chế, chính sách được quan tâm và từng bước hoàn thiện; nguồn lực đầu tư cho phát triển văn hóa được tăng cường; công nghiệp văn hóa đang trên đà phát triển.

Các giá trị văn hóa thấm sâu vào mọi mặt của đời sống xã hội, khơi dậy truyền thống yêu nước, củng cố niềm tin và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. 

Hội nhập quốc tế về văn hóa ngày càng được mở rộng, góp phần nâng cao tiềm lực, vị thế, uy tín và sức mạnh mềm của quốc gia.

Bước vào kỷ nguyên mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, đất nước đứng trước những thời cơ bứt phá chưa từng có, đồng thời đối mặt với không ít thách thức mang tính chiến lược.

"Trong bối cảnh đó, việc nhận diện, nâng tầm và phát triển nguồn lực văn hóa, tín ngưỡng trở thành một đòi hỏi cấp bách nhằm củng cố vững chắc khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tạo động lực cho sự phát triển nhanh, bền vững”, TS. Nguyễn Văn Thanh nhấn mạnh.

Vấn đề chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu, giáo dục và truyền thông di sản, ứng dụng công nghệ trong bảo tồn, quảng bá văn hóa Việt Nam cũng được các đại biểu thảo luận

Tại Diễn đàn, các đại biểu tập trung trao đổi về chính sách, pháp luật và quản lý nhà nước, bảo vệ không gian thực hành di sản, an ninh văn hóa, sinh kế cộng đồng và phát triển du lịch văn hóa có trách nhiệm.

Đồng thời, các ý kiến thảo luận đi sâu vào việc nhận diện, hạn chế những biểu hiện mê tín, thương mại hóa hoặc làm sai lệch giá trị của di sản. 

Vấn đề chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu, giáo dục và truyền thông di sản, ứng dụng công nghệ trong bảo tồn, quảng bá văn hóa Việt Nam cũng được đặt ra gắn liền với yêu cầu chủ động nhận diện, phòng ngừa những biểu hiện thương mại hóa, biến tướng hoặc làm sai lệch giá trị di sản trên môi trường số.

Nêu quan điểm tại sự kiện, GS.TS Trương Quốc Bình cho biết, bảo tồn di sản không có nghĩa là giữ di sản trong trạng thái bất biến, mà là gìn giữ những giá trị cốt lõi, tôn trọng vai trò chủ thể của cộng đồng và tạo điều kiện để những giá trị tốt đẹp của di sản tiếp tục được trao truyền, thích ứng và phát huy phù hợp trong đời sống đương đại. 

GS.TS Trương Quốc Bình đưa ra thông điệp "Tôn trọng cộng đồng - Gìn giữ bản sắc - Bảo tồn di sản - Phát huy giá trị - Kết nối văn hóa” trong bảo tồn và phát huy giá trị Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt trong bối cảnh đương đại.

Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng ra mắt Hội đồng Khoa học

Theo đó, cộng đồng thực hành là chủ thể trực tiếp gìn giữ, thực hành và trao truyền di sản. Việc bảo tồn và phát huy giá trị Tín ngưỡng thờ Mẫu cần tôn trọng tiếng nói, tri thức, kinh nghiệm của cộng đồng, đồng thời khuyến khích tự quản, tự điều chỉnh, xây dựng chuẩn mực ứng xử và nâng cao trách nhiệm của người thực hành phù hợp với pháp luật. 

Cùng với đó, cần tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, chính quyền địa phương, cơ sở tín ngưỡng, giới nghiên cứu, nghệ nhân và cộng đồng thực hành; nâng cao năng lực quản lý tại cơ sở, đồng thời chủ động nhận diện, phòng ngừa các biểu hiện lệch chuẩn, phô trương, thương mại hóa và lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi.

Mặt khác, việc phát huy giá trị văn hóa, du lịch và các nguồn lực từ di sản cần tôn trọng bản chất của thực hành tín ngưỡng, giữ gìn không gian văn hóa và không gian thiêng, quan tâm lợi ích chính đáng của cộng đồng, không để mục tiêu kinh tế làm sai lệch những giá trị tốt đẹp của di sản.

Các cơ quan chức năng và giới nghiên cứu cần tăng cường nghiên cứu khoa học, điều tra, tư liệu hóa, số hóa và từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu về Tín ngưỡng thờ Mẫu; phát huy vai trò của báo chí, truyền thông và công nghệ trong lan tỏa tri thức đúng đắn, bảo vệ hình ảnh di sản và xây dựng văn hóa ứng xử phù hợp trên không gian số. 

Vinh danh các nghệ nhân tiêu biểu trong thực hành, bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị văn hóa Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ

Việc phát huy những giá trị đặc sắc của Tín ngưỡng thờ Mẫu như một nguồn lực văn hóa sẽ góp phần giới thiệu hình ảnh đất nước, con người và văn hóa Việt Nam, tăng cường giao lưu, đối thoại, kết nối với bạn bè quốc tế và cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài trên cơ sở tôn trọng pháp luật và sự đa dạng văn hóa.

Từ thực hành tín ngưỡng của cộng đồng đến không gian nghiên cứu, đối thoại và truyền thông, Diễn đàn hướng tới lan tỏa những giá trị tốt đẹp của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, góp phần khẳng định bản sắc văn hóa Việt Nam trong dòng chảy hội nhập và giao lưu văn hóa toàn cầu.

 Trong khuôn khổ chương trình, Viện Nghiên cứu các vấn đề về Tôn giáo và Tín ngưỡng đã tổ chức Lễ ra mắt Hội đồng Khoa học, quy tụ các nhà khoa học, chuyên gia và nhà quản lý nhằm nâng cao chất lượng nghiên cứu, tư vấn, phản biện và định hướng hoạt động khoa học của Viện.

 Dịp này, Diễn đàn cũng vinh danh các nghệ nhân tiêu biểu trong thực hành, bảo tồn, trao truyền và phát huy giá trị văn hóa Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, ghi nhận vai trò của cộng đồng - chủ thể trực tiếp gìn giữ và trao truyền di sản qua nhiều thế hệ. 

Bên cạnh đó, không gian triển lãm ảnh và tư liệu về Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đã giới thiệu tới đại biểu cùng công chúng những nét đặc sắc về không gian thực hành, nghi lễ, trang phục, âm nhạc và các giá trị văn hóa gắn liền với di sản.