Bảo tồn văn hóa dựa vào cộng đồng-Chìa khóa để di sản phát triển bền vững

Người dân Lô Lô Chải duy trì hoạt động của đội văn nghệ để giữ gìn và truyền dạy các điệu múa, bài hát, nghi lễ truyền thống cho thế hệ trẻ. Ảnh: Bích Nguyên

Giữ bản sắc, dựng sinh kế

Lô Lô Chải là một làng nhỏ nằm dưới chân núi Rồng (xã Lũng Cú, tỉnh Tuyên Quang), với 120 hộ dân sinh sống. Điều đầu tiên khiến du khách ấn tượng khi đến đây là những ngôi nhà trình tường lợp ngói âm dương cổ kính. Mỗi ngôi nhà có khoảng sân riêng, tường rào bằng đá được người dân xếp thủ công. Mùa xuân, hoa đào bung nở, phủ bóng xuống những bờ rào đá, tạo nên cảnh sắc đặc trưng của vùng cao. Năm 2025, Lô Lô Chải được Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism) công nhận là một trong những “Làng du lịch tốt nhất thế giới”, dựa trên các tiêu chí về bảo tồn văn hóa, thiên nhiên, phát triển kinh tế-xã hội, môi trường và du lịch bền vững. Kết quả này gắn với quá trình người dân trong làng từng bước khai thác những giá trị văn hóa sẵn có để phát triển du lịch.

Hơn 10 năm trước, đời sống người dân Lô Lô Chải còn nhiều khó khăn, sinh kế chủ yếu dựa vào trồng ngô, làm nương. Trong cuộc sống khi ấy, những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ vẫn hiện diện trong từng ngôi nhà, bộ trang phục, món ăn, điệu múa, bài hát, nghi lễ và cách ứng xử với cộng đồng, thiên nhiên. Kiến trúc nhà trình tường, trang phục truyền thống nhiều màu sắc, những món ăn mang hương vị vùng cao, các làn điệu dân ca, dân vũ và nghi lễ truyền thống trở thành những giá trị được người dân gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Khi khách du lịch tìm đến, bà con dần nhận ra đây cũng là những điều tạo nên sức hút riêng của Lô Lô Chải. Từ đó, khi làm du lịch, người dân quan tâm hơn đến việc giữ gìn kiến trúc nhà ở, cảnh quan và các sinh hoạt văn hóa truyền thống. Các hộ duy trì đội văn nghệ, phục dựng và tổ chức một số hoạt động văn hóa phù hợp với nhu cầu trải nghiệm của du khách. Nhiều gia đình cải tạo chính ngôi nhà đang ở thành homestay. Những giá trị văn hóa vốn gắn với đời sống cộng đồng đã tạo thêm việc làm, thu nhập cho người dân. Bà con cũng chủ động giới thiệu văn hóa, sản phẩm và dịch vụ du lịch trên các nền tảng mạng xã hội. Cách làm này giúp hình ảnh Lô Lô Chải đến với nhiều du khách hơn, đồng thời tạo thêm động lực để người dân giữ gìn những giá trị riêng của cộng đồng.

Tạo ra giá trị mới cho nghề truyền thống

Nếu Lô Lô Chải cho thấy văn hóa có thể trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch, xã Lùng Tám (tỉnh Tuyên Quang) lại cho thấy cách người dân làm mới một nghề truyền thống để thích ứng với thị trường.

Ở Lùng Tám, kỹ thuật trồng lanh, xe sợi, dệt vải và tạo hoa văn của người Mông từng đứng trước nguy cơ mai một, khi các sản phẩm công nghiệp may sẵn ngày càng phổ biến. Trước thực tế đó, người dân tìm cách thay đổi phương thức sản xuất, đưa nghề dệt ra khỏi phạm vi từng gia đình và tổ chức lại theo hướng phù hợp hơn với nhu cầu thị trường. Nghệ nhân Vàng Thị Mai cùng người dân thành lập Hợp tác xã lanh Lùng Tám, từng bước chuyển nghề dệt từ quy mô hộ gia đình sang mô hình hợp tác, phân công các công đoạn sản xuất. Cách làm này giúp duy trì kỹ thuật truyền thống, đồng thời tạo việc làm và thu nhập cho người dân.

Từ những tấm vải lanh, sản phẩm thổ cẩm do người Mông làm ra, xã Lùng Tám dần trở thành điểm trải nghiệm trong hành trình khám phá cao nguyên đá Đồng Văn. Người dân bán sản phẩm và trực tiếp hướng dẫn du khách xe sợi, dệt vải, vẽ sáp ong, khâu, thêu hoa văn. Nghề truyền thống vì thế có thêm không gian để tồn tại trong đời sống hiện đại. Những kỹ thuật được truyền từ thế hệ trước tiếp tục được thực hành, truyền dạy và gắn với hoạt động du lịch, tạo thêm giá trị kinh tế cho cộng đồng.

Mỗi ngôi nhà ở Sin Suối Hồ đều có một chiếc cổng được trang trí đậm dấu ấn vùng cao. Ảnh: Bích Nguyên

Giữ không gian sống truyền thống trong sự phát triển

Ở bản Sin Suối Hồ, xã Sin Suối Hồ, tỉnh Lai Châu, việc bảo tồn văn hóa gắn liền với không gian sống của người dân. Bản người Mông nằm ở độ cao khoảng 1.500m so với mực nước biển, có những ngôi nhà gỗ, vườn địa lan, ruộng bậc thang, thác nước và nhiều nét văn hóa truyền thống vẫn được duy trì trong sinh hoạt hằng ngày. Người dân vẫn giữ nghề dệt truyền thống, tổ chức truyền dạy dân ca, dân vũ; đồng thời chăm sóc cảnh quan, trồng hoa và cây xanh quanh nhà. Mỗi ngôi nhà có một chiếc cổng mang dấu ấn văn hóa Mông, được trang trí bằng những vật dụng quen thuộc như khèn, quẩy tấu, dao, sừng trâu, cây lúa... Hoa lan và cây xanh được trồng quanh nhà, tạo nên không gian đặc trưng của bản.

Trong quá trình phát triển du lịch, người dân cũng điều chỉnh những tập quán không còn phù hợp, giữ gìn vệ sinh môi trường và xây dựng nếp sống văn minh. Những thay đổi này giúp cảnh quan bản làng sạch đẹp hơn, đồng thời tạo ấn tượng tốt đối với du khách. Năm 2025, Sin Suối Hồ được trao Giải thưởng Du lịch Việt Nam với danh hiệu “Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất”. Đây là sự ghi nhận đối với quá trình người dân gìn giữ bản sắc văn hóa Mông, bảo vệ cảnh quan và phát triển mô hình du lịch xanh, thân thiện.

Từ Lô Lô Chải, Lùng Tám đến Sin Suối Hồ, người dân đều giữ vai trò trung tâm trong quá trình bảo tồn và khai thác giá trị văn hóa. Di sản được duy trì trong đời sống, được truyền dạy cho thế hệ trẻ và gắn với những hoạt động tạo thu nhập. Khi người dân thấy rõ lợi ích từ việc giữ nghề, giữ nhà, giữ phong tục và cảnh quan, việc bảo tồn có thêm nền tảng để duy trì lâu dài. Đó cũng là cách để những giá trị văn hóa của cha ông tiếp tục hiện diện trong cuộc sống hôm nay, thay vì chỉ được lưu giữ trong hồ sơ, hiện vật hay những không gian trưng bày.