Bảo vệ bản quyền trên không gian mạng: Tăng trách nhiệm nền tảng, thêm quyền cho Tòa án

Tại Họp báo thường kỳ tháng 3 của Bộ Khoa học và Công nghệ, nhiều nội dung liên quan đến việc triển khai luật mới đã được làm rõ. Trong đó, vấn đề được quan tâm là việc bịt các “kẽ hở” pháp lý vốn tồn tại lâu nay trong xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường trực tuyến.

Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ, luật lần này đã thay đổi đáng kể cách tiếp cận trong quản lý và bảo vệ quyền.

Nếu trước đây quy định pháp luật chủ yếu mới đề cập đến một số chủ thể trung gian cung cấp hạ tầng kỹ thuật, thì nay phạm vi điều chỉnh đã được mở rộng, bao quát hơn đối với các nền tảng số đang trực tiếp vận hành, khai thác và phân phối nội dung.

Ông Nguyễn Hoàng Giang - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ).

Nền tảng số phải chủ động phòng ngừa vi phạm

Một trong những điểm mới quan trọng của luật là xác định rõ trách nhiệm pháp lý không chỉ với doanh nghiệp cung cấp dịch vụ trung gian như kết nối, truyền dẫn hay lưu trữ dữ liệu, mà còn áp dụng trực tiếp với các chủ quản nền tảng số như mạng xã hội, sàn thương mại điện tử và các hệ thống chia sẻ nội dung trực tuyến.

Đây là những môi trường mà người dùng trực tiếp đăng tải, khai thác, lan truyền nội dung số - cũng là khu vực phát sinh ngày càng nhiều hành vi vi phạm bản quyền, sao chép trái phép, sử dụng tác phẩm không được phép hoặc phân phối hàng hóa, dịch vụ xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đáng chú ý, luật không dừng ở yêu cầu “phản ứng khi có khiếu nại”, mà đặt ra nghĩa vụ chủ động hơn cho các nền tảng. Theo đó, các chủ thể vận hành nền tảng phải triển khai biện pháp bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ phù hợp, tăng cường cơ chế kiểm soát và ngăn ngừa vi phạm ngay từ đầu.

Cách tiếp cận này cho thấy sự chuyển dịch từ mô hình “xử lý bị động” sang “phòng ngừa chủ động”, phù hợp với thực tiễn của nền kinh tế số, nơi một nội dung vi phạm có thể lan truyền trên diện rộng chỉ trong thời gian rất ngắn.

Tăng thẩm quyền cho Tòa án, hướng tới xử lý nhanh vi phạm trên môi trường số

Song song với việc siết trách nhiệm của nền tảng, luật sửa đổi cũng tăng cường đáng kể công cụ thực thi, nhất là thông qua vai trò của Tòa án.

Theo đó, cơ quan xét xử được trao thêm thẩm quyền để xử lý nhanh các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường trực tuyến.

Trong những trường hợp cần thiết, Tòa án có thể áp dụng các biện pháp như buộc gỡ bỏ, ẩn hoặc chặn truy cập đối với nội dung vi phạm; đồng thời xem xét áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như vô hiệu hóa tài khoản, trang thông tin điện tử hoặc ứng dụng có liên quan đến hành vi xâm phạm.

Đây được xem là điểm mới có ý nghĩa thực tiễn lớn, bởi trên không gian mạng, nếu không có cơ chế can thiệp kịp thời, nội dung vi phạm có thể tiếp tục phát tán, gây thiệt hại kéo dài cho chủ thể quyền trước khi có phán quyết cuối cùng.

Bên cạnh đó, hệ thống chế tài hành chính cũng đang được tiếp tục hoàn thiện thông qua việc sửa đổi, bổ sung các nghị định liên quan, nhằm bảo đảm tính đồng bộ trong thực thi và nâng cao sức răn đe đối với các hành vi vi phạm.

Bài toán khó vẫn là nền tảng xuyên biên giới và nội dung do AI tạo ra

Dù vậy, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay vẫn là việc xử lý các nền tảng xuyên biên giới - nơi máy chủ, pháp nhân hoạt động, vận hành không đặt tại Việt Nam.

Theo cơ quan quản lý, chỉ riêng công cụ pháp luật về sở hữu trí tuệ là chưa đủ để xử lý triệt để nhóm chủ thể này. Việc quản lý và xử lý vi phạm sẽ phải đặt trong một cách tiếp cận tổng thể hơn, có sự phối hợp giữa pháp luật dân sự, hành chính, hình sự, cùng với các quy định về thương mại điện tử, an ninh mạng và quản lý nền tảng số.

Cũng trong lần sửa đổi này, pháp luật sở hữu trí tuệ đã bắt đầu chạm đến một vấn đề mới nổi nhưng ngày càng cấp thiết: xác lập và bảo hộ quyền đối với các sản phẩm có sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI).

Theo đó, luật bổ sung quy định giao Chính phủ hướng dẫn chi tiết việc xác lập quyền đối với các đối tượng được tạo ra từ hoặc có sự hỗ trợ của AI. Đây là bước đi được đánh giá là kịp thời trong bối cảnh AI đang tham gia ngày càng sâu vào hoạt động sáng tạo, từ văn bản, hình ảnh, âm thanh đến các sản phẩm nội dung số thương mại.

Nhìn tổng thể, việc Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi có hiệu lực từ ngày 1/4 không chỉ nhằm xử lý các hành vi xâm phạm đang hiện hữu, mà còn hướng tới xây dựng một môi trường số minh bạch, công bằng và an toàn hơn cho hoạt động sáng tạo.

Khi trách nhiệm của nền tảng được xác định rõ hơn, công cụ can thiệp của cơ quan thực thi được tăng cường và hành lang pháp lý tiếp tục được hoàn thiện, quyền lợi của doanh nghiệp sáng tạo, chủ thể quyền và người dùng cũng sẽ có thêm cơ chế bảo vệ thực chất hơn.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, đây được xem là một bước hoàn thiện thể chế quan trọng, góp phần tạo nền tảng pháp lý vững chắc cho sự phát triển của kinh tế số và hệ sinh thái sáng tạo tại Việt Nam

Hằng Phạm