Bảo vệ người tiêu dùng trước 'ma trận' AI và thương mại điện tử

Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử, AI và giao dịch xuyên biên giới đang đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý và nâng cao năng lực thực thi.

Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương) vừa tổng kết việc thi hành một số quy định của Nghị định 55 trong giai đoạn từ ngày 1/7/2024 đến 30/6/2026. Nghị định có hiệu lực từ ngày 1/7/2024, thay thế Nghị định 99/2011/NĐ-CP, quy định nhiều vấn đề trực tiếp liên quan đến người tiêu dùng như hợp đồng theo mẫu, thu hồi sản phẩm có khuyết tật, giao dịch từ xa, nền tảng số lớn, bán hàng đa cấp và bán hàng không tại địa điểm giao dịch thường xuyên.

Một trong những kết quả đáng chú ý là hoạt động kiểm soát hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung. Từ ngày 1/7/2024 đến 30/6/2025, Bộ Công Thương tiếp nhận và xử lý 375 bộ hồ sơ, với 100% hồ sơ được giải quyết đúng thời hạn. Những trường hợp không được chấp nhận đăng ký đều được chỉ rõ nội dung chưa phù hợp để hoàn thiện.

Tại địa phương, từ năm 2024 đến nay, các Sở Công Thương đã tiếp nhận 719 hồ sơ đăng ký và đăng ký lại, tỷ lệ được chấp nhận trên 80%. Hoạt động kiểm tra cũng được tăng cường, nhất là trong các lĩnh vực thiết yếu như điện, nước.

Phạm vi giám sát đồng thời được mở rộng sang những dịch vụ có mô hình hợp đồng phức tạp và tiềm ẩn tranh chấp như thu phí đường bộ không dừng, gọi điện và nhắn tin qua Internet, truyền hình trả tiền, thể dục, thể hình và chăm sóc sức khỏe.

Công tác thu hồi sản phẩm, hàng hóa có khuyết tật cũng được thực hiện rõ hơn. Theo quy định, khi phát hiện sản phẩm có khuyết tật hoặc nhận yêu cầu của cơ quan chức năng, tổ chức, cá nhân kinh doanh phải ngừng cung cấp trong vòng 24 giờ.

Riêng năm 2025, cơ quan quản lý ghi nhận 22 chương trình thu hồi với 234.859 sản phẩm, chủ yếu là ô tô, xe mô tô và pin sạc dự phòng. Trong 6 tháng đầu năm 2026, có thêm 17 chương trình với 107.660 sản phẩm, gồm 16 chương trình liên quan đến ô tô, xe mô tô và một chương trình liên quan đến sữa công thức cho trẻ nhỏ. Như vậy, trong khoảng 18 tháng, hơn 342.000 sản phẩm thuộc diện thu hồi.

Đáng chú ý, nhiều chương trình xuất phát từ cảnh báo hoặc chiến dịch thu hồi toàn cầu, cho thấy bảo vệ người tiêu dùng ngày càng vượt khỏi phạm vi một địa phương hay quốc gia.

Thách thức lớn hơn hiện nay nằm trên môi trường số khi thương mại điện tử, mạng xã hội, quảng cáo dựa trên thuật toán và giao dịch xuyên biên giới phát triển nhanh, kéo theo nguy cơ gian lận, che giấu thông tin, thao túng lựa chọn và khai thác dữ liệu người tiêu dùng.

Nghị định 55 bước đầu xác lập trách nhiệm đối với các nền tảng số lớn. Theo đó, nền tảng phải công khai tiêu chí ưu tiên hiển thị và có trách nhiệm cung cấp dữ liệu liên quan đến thuật toán, quảng cáo hướng đích, AI, xác thực người bán, kiểm duyệt nội dung và giải quyết khiếu nại trong vòng 5 ngày làm việc khi được yêu cầu.

Tuy nhiên, năng lực thực thi vẫn là điểm nghẽn. Gần 86% địa phương báo cáo hạn chế về nhân lực, tài chính, cơ sở vật chất hoặc năng lực chuyên môn; gần 81% gặp khó khăn về nhận thức và hiệu quả phối hợp; gần 74% đối mặt với những vấn đề mới từ thương mại điện tử, giao dịch xuyên biên giới, hàng giả và lừa đảo trực tuyến.

Trong khi cán bộ bảo vệ người tiêu dùng tại nhiều địa phương vẫn làm việc kiêm nhiệm, yêu cầu chuyên môn ngày càng cao, từ thẩm định hợp đồng, phân loại hàng hóa có khuyết tật, giám sát thu hồi đến đánh giá hoạt động của thuật toán trên nền tảng số. Cơ chế chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan bảo vệ người tiêu dùng với quản lý thị trường, y tế, đăng kiểm, tiêu chuẩn đo lường chất lượng và chính quyền địa phương cũng chưa được liên thông đầy đủ.

Trước thực tế này, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia kiến nghị tiếp tục hoàn thiện các quy định liên quan, nhất là trong bối cảnh phân cấp, phân quyền và mô hình chính quyền địa phương hai cấp làm thay đổi thẩm quyền quản lý. Đồng thời, cần rà soát các quy định về hợp đồng theo mẫu, thu hồi sản phẩm có khuyết tật, giao dịch từ xa và trách nhiệm của nền tảng số lớn, gắn với tăng cường chia sẻ dữ liệu và phối hợp giữa các cơ quan quản lý.

Sau gần hai năm thực thi Nghị định 55, bảo vệ người tiêu dùng đang bước sang giai đoạn mới. Trọng tâm không còn chỉ là hàng hóa, hợp đồng hay điểm bán truyền thống mà đã mở rộng sang dữ liệu, thuật toán, AI, nền tảng số và giao dịch xuyên biên giới. Vì vậy, bên cạnh hoàn thiện pháp luật, năng lực thực thi, liên thông dữ liệu và khả năng phản ứng nhanh trước các mô hình kinh doanh mới sẽ quyết định hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng trong kinh tế số.