Bảo vệ trẻ trên không gian mạng: Cần nhiều hơn một lệnh cấm

Ảnh minh họa: FMT

Fathin Farhana từng hy vọng lệnh cấm mạng xã hội với trẻ dưới 16 tuổi của chính phủ sẽ giúp cô giảm bớt tranh cãi hằng ngày với hai con trai tuổi thiếu niên về việc sử dụng điện thoại. Cả hai cậu bé từng khai gian tuổi để đăng ký TikTok và dành nhiều thời gian xem livestream game hoặc các video trên mạng xã hội.

Theo quy định có hiệu lực từ ngày 1/6/2026, trẻ dưới 16 tuổi tại Malaysia không được sử dụng mạng xã hội. Fathin kỳ vọng chính sách này sẽ buộc các con giảm thời gian sử dụng thiết bị điện tử. Tuy nhiên, sau 2 tháng, mọi chuyện vẫn không thay đổi. Kayden Malik, 12 tuổi, con trai lớn của Fathin, cho biết: "Thật tuyệt khi cháu vẫn có thể đăng nhập vào TikTok. Nó giúp cháu bớt buồn chán hơn mỗi ngày".

Nhiều quốc gia siết chặt quyền truy cập

Trước Malaysia, nhiều quốc gia đã siết chặt các quy định nhằm bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. Tháng 12/2025, Úc trở thành quốc gia đầu tiên cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội. Đến tháng 3 năm nay, Indonesia trở thành quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á áp dụng biện pháp tương tự, hạn chế trẻ em sử dụng YouTube, TikTok, Facebook, Instagram, Threads, X, Bigo Live và Roblox.

Tại châu Âu, một số quốc gia như Áo và Pháp cũng thúc đẩy các biện pháp xác minh độ tuổi trong bối cảnh ngày càng nhiều lo ngại về tác động của mạng xã hội đối với sức khỏe tinh thần, giấc ngủ, học tập và an toàn của trẻ em.

Hai cô gái đang xem điện thoại di động ở Kuala Lumpur, Malaysia. (Ảnh: AP)

Tuy nhiên, việc triển khai các hạn chế sử dụng mạng xã hội ở Malaysia cũng gặp nhiều khó khăn. Dù chính phủ kỳ vọng chính sách mới sẽ giúp giảm khả năng tiếp cận của trẻ em với các nền tảng trực tuyến, việc thực thi vẫn phụ thuộc nhiều vào sự phối hợp của các công ty công nghệ. Meta cảnh báo lệnh cấm có thể khiến trẻ em tìm đến những không gian trực tuyến kém an toàn hơn, trong khi Google cho biết vẫn cam kết hợp tác với chính quyền Malaysia.

Trong lúc đó, với người dùng, gần như chưa có gì thay đổi. "Việc trì hoãn lệnh cấm này không tốt chút nào", Fathin, mẹ của một cậu con trai 10 tuổi, nói. "Sức khỏe tinh thần của trẻ em đang bị ảnh hưởng khi chúng xem TikTok hàng giờ liền".

Theo Kamaruddin Abdul Rani, Thứ trưởng phụ trách bộ phận kiểm soát và tuân thủ, các công ty mạng xã hội hiện có thời hạn đến tháng 1/2027 để tuân thủ lệnh cấm. Những nền tảng vi phạm có thể phải đối mặt với mức phạt lên tới 10 triệu ringgit, tương đương khoảng 2,4 triệu USD.

Mạng xã hội và "bài toán" an toàn cho trẻ em

Các nền tảng mạng xã hội đang chịu sự giám sát ngày càng chặt chẽ tại Malaysia, nơi có khoảng 8 triệu người dưới 16 tuổi. Gần đây, nước này liên tiếp xảy ra các vụ bạo lực liên quan đến học sinh. Một số quan chức và phụ huynh cho rằng mạng xã hội có thể là một trong những nguyên nhân, dù chưa đưa ra bằng chứng cụ thể.

Tháng trước, một nữ sinh 15 tuổi bị đâm nhiều nhát tại một trường học ở Banting, thị trấn cách thủ đô Kuala Lumpur khoảng 35 dặm về phía tây nam. Cảnh sát địa phương cho biết mạng xã hội có thể đã ảnh hưởng đến nghi phạm, vốn là một học sinh cùng trường, nhưng không tiết lộ thêm thông tin do cuộc điều tra vẫn đang diễn ra.

Suhaila Ariff, một bà mẹ có hai con gái, cho rằng việc trẻ em tiếp xúc với nội dung bạo lực và tình dục trên mạng xã hội có thể góp phần làm gia tăng hành vi phạm tội trong thanh thiếu niên. "Mạng xã hội không mang lại lợi ích gì cho con cái chúng ta", Suhaila nói. Con gái 12 tuổi của cô từng khai gian tuổi để đăng ký tài khoản TikTok và Instagram. Theo cô, trẻ em ngày càng sao nhãng việc học và các hoạt động thể thao vì dành hàng giờ xem video trên mạng.

Trong khi đó, chính phủ Malaysia từng cho rằng việc xác minh độ tuổi bằng giấy tờ do chính phủ cấp sẽ là giải pháp đơn giản và an toàn. Tháng 5 vừa qua, Bộ trưởng Truyền thông Fahmi Fadzil cho biết nhiều dịch vụ trong nước, chẳng hạn ví điện tử, đã sử dụng thẻ căn cước để xác minh danh tính và độ tuổi.

Tuy nhiên, một số công ty mạng xã hội và các tổ chức xã hội lo ngại việc này có thể đe dọa an toàn dữ liệu cá nhân. Theo báo cáo của Ủy ban Truyền thông và Đa phương tiện Malaysia, cơ quan chịu trách nhiệm thực thi lệnh cấm, việc yêu cầu giấy tờ tùy thân có thể dẫn đến hình thành các kho dữ liệu nhạy cảm tập trung, từ đó làm gia tăng nguy cơ xâm phạm quyền riêng tư và các sự cố an ninh mạng.

TikTok là một trong những mạng xã hội yêu thích của trẻ em. (Ảnh: Getty Images)

Cần nhiều hơn một lệnh cấm

Tiến sĩ Andrew Mohanraj, Chủ tịch Hiệp hội Sức khỏe Tâm thần Malaysia nhận định, quy định độ tuổi tối thiểu sử dụng mạng xã hội có thể mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tinh thần của trẻ. Theo ông, chính sách này có thể giúp thúc đẩy thói quen ngủ tốt hơn, giảm bắt nạt trên mạng và bảo vệ lòng tự trọng, hình ảnh cơ thể ở trẻ. Ngoài ra, hạn chế thời gian sử dụng mạng xã hội có thể cải thiện khả năng tập trung, phát triển nhận thức và kết quả học tập của các em.

Tuy nhiên, mạng xã hội không phải lúc nào cũng có hại cho trẻ. Theo tiến sĩ Andrew, nếu được giám sát phù hợp, các nền tảng này có thể giúp những trẻ bị cô lập, như trẻ mắc bệnh mãn tính, lo âu xã hội hoặc bị bắt nạt, kết nối với người khác. Vì vậy, cấm hoàn toàn có thể khiến các em mất đi những điều này.

Mạng xã hội không phải lúc nào cũng có hại cho trẻ.

Trước nguy cơ trẻ cảm thấy mất mát khi không còn mạng xã hội, vai trò của cha mẹ cũng rất quan trọng. Phụ huynh nên giúp trẻ thích nghi bằng cách đặt ra ranh giới rõ ràng, duy trì giao tiếp và giám sát phù hợp. Đặc biệt, cần thừa nhận rằng với một số trẻ, không gian trực tuyến từng đóng vai trò quan trọng trong tình bạn và cảm giác thuộc về cộng đồng.

Nhưng trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai cha mẹ. Phó Giáo sư Lee Eun Hee thuộc Khoa Tâm lý học, Đại học Nottingham Malaysia, cho rằng việc yêu cầu phụ huynh tự quản lý quá trình chuyển đổi là không thực tế, bởi các gia đình có sự khác biệt lớn về thời gian, tài chính, kiến thức công nghệ và nguồn lực cộng đồng.

Trong khi đó, văn hóa sử dụng công nghệ số hiện nay không chỉ được hình thành bởi trẻ em và gia đình, mà còn chịu tác động từ những điều kiện xã hội rộng lớn hơn, sự thay đổi trong cách nuôi dạy trẻ và cách các công ty công nghệ thiết kế nền tảng.

Phó Giáo sư Lee Eun Hee nhấn mạnh: "Sẽ là không công bằng nếu loại bỏ một hình thức tương tác quan trọng mà không tạo ra những lựa chọn thay thế khả thi". Theo bà, hiệu quả của lệnh cấm không chỉ phụ thuộc vào việc giảm khả năng tiếp cận mạng xã hội, mà còn vào những hỗ trợ, mối quan hệ và cơ hội được thay thế.

Ngoài ra, cha mẹ cũng cần làm gương về cách sử dụng công nghệ. Khi người lớn duy trì thói quen sử dụng thiết bị công nghệ lành mạnh, cởi mở trò chuyện về công nghệ và dành thời gian cho các hoạt động khác, trẻ sẽ có nhiều cơ hội hình thành mối quan hệ cân bằng hơn với công nghệ.

Nguồn: New York Times, The Star