Bầu cử giữa kỳ Mỹ: Những biến số trên đường đua quyền lực

Đảng Cộng hòa hiện nắm thế đa số tại cả Thượng viện và Hạ viện, song khoảng cách với đảng Dân chủ khá mong manh. (Nguồn: Fairvote)

Ngày 3/11 tới, cử tri Mỹ sẽ tham gia cuộc bầu cử giữa kỳ, trong đó bầu lại 1/3 số ghế tại Thượng viện, toàn bộ 435 ghế tại Hạ viện và thống đốc tại 36 bang.

Theo thống kê của báo chí, hiện có khoảng 210 triệu cử tri đăng ký tham gia bỏ phiếu. Cuộc bầu cử lần này sẽ quyết định 470 ghế tại Quốc hội, gồm toàn bộ 435 ghế Hạ viện và 35 trong tổng số 100 ghế Thượng viện.

Hiện tại, đảng Cộng hòa của Tổng thống Donald Trump đang nắm thế đa số tại cả hai viện, song khoảng cách với đảng Dân chủ không lớn. Cụ thể, đảng Cộng hòa kiểm soát 53/100 ghế tại Thượng viện và 218/435 ghế tại Hạ viện.

Việc duy trì thế đa số tại Quốc hội tạo điều kiện để Tổng thống Trump thúc đẩy các chương trình, chính sách về thuế, phát triển kinh tế, công nghiệp nặng, nhập cư và can thiệp quân sự ở nước ngoài. Tuy nhiên, nhiều chính sách trong số này cũng gây tranh cãi cả trong nước lẫn trên trường quốc tế.

Cục diện tại cả Thượng viện và Hạ viện vì thế có thể hoàn toàn thay đổi sau cuộc bầu cử giữa kỳ. Tại Hạ viện, đảng Dân chủ hiện nắm 214 ghế. Để giành lại quyền kiểm soát cơ quan này, đảng Dân chủ cần duy trì số ghế hiện có và giành thêm ít nhất 4 ghế, qua đó đạt ngưỡng đa số 218 ghế.

Trong khi đó, tại Thượng viện, đảng Dân chủ hiện có 45 ghế, cùng với 2 thượng nghị sĩ độc lập thường bỏ phiếu ủng hộ, nâng tổng số phiếu ủng hộ lên 47. Như vậy, đảng Dân chủ cần giành thêm ít nhất 4 ghế để đạt ngưỡng đa số 51/100 ghế.

Ưu tiên của cử tri Mỹ

Kinh tế, chi phí sinh hoạt, giá năng lượng và chính sách nhập cư là những vấn đề nổi bật chi phối sự quan tâm của cử tri Mỹ trước thềm bầu cử giữa kỳ. (Nguồn: PBS)

Theo các khảo sát gần đây được một số cơ quan báo chí uy tín dẫn lại, kinh tế đang là vấn đề được cử tri Mỹ quan tâm hàng đầu.

Theo Nikkei Asia, những mối quan tâm nổi bật hiện nay tập trung vào tình trạng tăng giá hàng hóa, năng lượng, thực phẩm và chi phí y tế. Cụ thể, giá nhiên liệu diesel được cho là đã tăng tới 70%, trong khi giá xăng tăng 43%.

Phần lớn cử tri cho rằng, xung đột tại Iran và các chính sách thuế quan là những nguyên nhân dẫn đến giá nhiên liệu, hàng tiêu dùng và thực phẩm leo thang. Căng thẳng tại Iran được dự báo còn kéo dài, tiếp tục ảnh hưởng an ninh hàng hải trên tuyến vận chuyển dầu mỏ qua eo biển Hormuz, qua đó tạo thêm sức ép lên giá năng lượng tại Mỹ và nhiều quốc gia trên thế giới.

Bên cạnh kinh tế, chính sách kiểm soát và trấn áp người nhập cư bất hợp pháp của chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng là vấn đề thu hút sự quan tâm đáng kể của cử tri. Theo truyền thông, các chiến dịch truy quét và bắt giữ người nhập cư đã dẫn đến nhiều vụ thương vong, qua đó tác động đến lựa chọn của nhóm cử tri đề cao các giá trị quyền con người và quyền của người nhập cư.

Nhiều ý kiến trong các cuộc khảo sát, trao đổi với cử tri cho rằng, các biện pháp thực thi chính sách nhập cư hiện nay quá cứng rắn và vượt quá giới hạn cần thiết.

Theo Nikkei Asia, tính đến tháng 10, số vụ bắt giữ người nhập cư châu Á đã tăng 400%, trong khi số người bị giam giữ tăng 512% kể từ khi Tổng thống Trump trở lại nắm quyền.

Việc siết chặt quy định nhập cư, tăng cường trấn áp hoạt động nhập cư trái phép, cùng những điều chỉnh đối với chính sách cấp thị thực cho lao động và sinh viên quốc tế, đã tác động đáng kể nguồn lao động nước ngoài và cộng đồng du học sinh tại Mỹ. Những chính sách này cũng có thể ảnh hưởng mức độ ủng hộ dành cho đảng Cộng hòa của cử tri tại các bang có đông người Mỹ gốc Á.

Ngoài ra, cử tri Mỹ cũng dành sự quan tâm cho những vấn đề nổi bật khác như phát triển trí tuệ nhân tạo (AI), phục hồi công nghiệp và thương mại hàng hóa. Đây cũng là những yếu tố có ảnh hưởng nhất định đến lựa chọn của cử tri đối với các ứng viên nghị sĩ trong cuộc bầu cử sắp tới.

Trong bối cảnh đó, một số khảo sát gần đây cho thấy, mức độ ủng hộ dành cho đảng Dân chủ đang nhỉnh hơn đảng Cộng hòa.

Theo khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew (Pew Research Center) hồi tháng 10, có 44% người được hỏi bày tỏ ý định bỏ phiếu cho các ứng viên đảng Dân chủ, trong khi tỷ lệ này ở đảng Cộng hòa là 36%. Số còn lại chưa bày tỏ sự ủng hộ đối với bên nào.

Có thể thấy, những vấn đề nảy sinh trong hai năm đảng Cộng hòa cầm quyền dưới thời Tổng thống Donald Trump, từ chi phí sinh hoạt gia tăng, giá năng lượng leo thang và áp lực lạm phát đến xung đột tại Iran và các biện pháp trấn áp người nhập cư cứng rắn, đang tác động đến tâm lý cử tri.

Đây cũng là cơ sở để nhiều đánh giá nhận định, đảng Dân chủ có cơ hội giành lại thế đa số tại ít nhất Hạ viện trong cuộc bầu cử giữa kỳ.

Kết quả bầu cử có thể tạo ra những thay đổi đáng kể trong tương quan quyền lực tại Quốc hội Mỹ. (Nguồn: CNN)

4 kịch bản cho tương lai chính trường Mỹ

Dự kiến, cục diện chính trị Mỹ sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ có thể diễn biến theo bốn kịch bản chính:

Thứ nhất, đảng Cộng hòa tiếp tục duy trì thế đa số tại cả Thượng viện và Hạ viện.

Đây là kịch bản được đánh giá có xác suất không cao, song vẫn có khả năng xảy ra. Nếu tiếp tục kiểm soát cả hai viện Quốc hội, đảng Cộng hòa sẽ tạo điều kiện thuận lợi để Tổng thống Donald Trump triển khai các chính sách và chương trình nghị sự đã đề ra mà không gặp nhiều trở ngại từ phe đối lập.

Thậm chí, Tổng thống Trump có thể đẩy mạnh hơn nữa các chính sách về cải cách kinh tế, phát triển khoa học - công nghệ và kiểm soát nhập cư mà ít phải đối mặt với nguy cơ bị Quốc hội cản trở.

Thứ hai, đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Thượng viện.

Trong trường hợp này, các thượng nghị sĩ Dân chủ có thể sử dụng quyền phê chuẩn của Thượng viện để ngăn cản hoặc gây khó khăn cho các đề cử nhân sự của Tổng thống vào các vị trí trong nội các, hệ thống tư pháp và cơ quan đại diện ngoại giao.

Cụ thể, Thượng viện do đảng Dân chủ kiểm soát có thể bác bỏ các đề cử của Tổng thống đối với các vị trí thẩm phán liên bang, thẩm phán Tòa án tối cao, thành viên nội các và đại sứ.

Thứ ba, đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện.

Đây là kịch bản được báo chí và giới quan sát đánh giá có khả năng xảy ra cao nhất. Khi chiếm đa số tại Hạ viện, các nghị sĩ Dân chủ có thể cản trở hoặc ngăn chặn việc thông qua các dự luật do đảng Cộng hòa đề xuất, trong đó có những dự luật quan trọng liên quan đến chi tiêu liên bang.

Bất đồng giữa hai đảng về ngân sách có thể dẫn đến nguy cơ Chính phủ phải đóng cửa, khiến hoạt động của một số cơ quan và dịch vụ công bị gián đoạn. Bên cạnh đó, các nghị sĩ Dân chủ có thể sử dụng quyền giám sát của các ủy ban tại Hạ viện để tiến hành điều tra tính hợp pháp trong các hoạt động của Tổng thống, thậm chí thúc đẩy các thủ tục luận tội.

Tuy nhiên, khả năng luận tội thành công không cao. Bởi theo quy định của Hiến pháp Mỹ, việc kết tội và phế truất Tổng thống cần được ít nhất 2/3 số thượng nghị sĩ có mặt tại Thượng viện tán thành.

Với tương quan lực lượng hiện nay, đảng Dân chủ khó có khả năng đạt được tỷ lệ này. Do đó, nếu đảng Cộng hòa vẫn duy trì thế đa số tại Thượng viện, cơ quan này sẽ là một rào cản quan trọng đối với các nỗ lực luận tội Tổng thống từ Hạ viện.

Thứ tư, đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cả Thượng viện và Hạ viện.

Đây là kịch bản có thể xảy ra nhưng chưa được đánh giá cao. Nếu kịch bản này thành hiện thực, chính quyền Tổng thống Trump sẽ đối mặt với nhiều trở ngại trong việc triển khai chương trình nghị sự do mất thế đa số ủng hộ tại Quốc hội.

Tuy nhiên, việc đảng Dân chủ kiểm soát cả hai viện không đồng nghĩa với việc Tổng thống mất quyền lực hoặc phải rời nhiệm sở. Nhà lãnh đạo Mỹ vẫn tiếp tục đảm nhiệm hai năm còn lại của nhiệm kỳ, song sẽ gặp nhiều khó khăn hơn trong việc thúc đẩy các chính sách và chương trình lập pháp.

Với quyền kiểm soát Quốc hội, đảng Dân chủ có thể ngăn chặn các dự luật do các nghị sĩ Cộng hòa đề xuất, đồng thời gia tăng hoạt động giám sát, điều tra đối với chính quyền Tổng thống.

Các động thái thúc đẩy điều tra và luận tội cũng có thể được đẩy mạnh. Dù vậy, Tổng thống Trump vẫn có quyền phủ quyết các dự luật được Quốc hội thông qua.

Để bác bỏ quyền phủ quyết này, cả Thượng viện và Hạ viện đều cần đạt được tỷ lệ ít nhất 2/3 số phiếu tán thành. Do được quyết định thông qua lá phiếu của cử tri trên khắp nước Mỹ, kết quả bầu cử giữa kỳ vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố khó dự đoán.

Tuy nhiên, dựa trên các thông tin báo chí và đánh giá của giới quan sát hiện nay, kịch bản đảng Dân chủ giành lại quyền kiểm soát Hạ viện đang được xem là có khả năng xảy ra cao hơn cả.

Nếu điều này xảy ra, chính trường Mỹ trong thời gian tới có thể chứng kiến sự gia tăng căng thẳng trong quan hệ giữa nhánh hành pháp và lập pháp.

Tổng thống Trump sẽ không còn thuận lợi như trước trong việc triển khai chương trình nghị sự, khi các dự luật có thể bị Hạ viện ngăn chặn. Trong khi đó, hoạt động giám sát và điều tra của các ủy ban Quốc hội có thể tạo thêm sức ép chính trị và pháp lý đối với chính quyền.

Trước tình hình đó, Tổng thống và các nghị sĩ Cộng hòa sẽ phải tăng cường đàm phán với đảng Dân chủ nhằm tìm kiếm tiếng nói chung, tạo sự đồng thuận cần thiết để thông qua các chương trình và dự luật, qua đó tiếp tục thực hiện các mục tiêu chính sách.